Wprowadzenie do Biblii

Biblia, czyli "Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu", to zbiór ksiąg religijnych judaizmu i chrześcijaństwa, który stanowi jedno z głównych źródeł kultury europejskiej. Nazwa pochodzi z greckiego słowa "Byblos" oznaczającego zwój papieru (w liczbie mnogiej: księgi).

Biblia została spisana głównie w języku hebrajskim, z fragmentami w języku aramejskim. Pismo Święte dzieli się na dwie główne części: Stary Testament (powstały między XIII a I wiekiem p.n.e.) oraz Nowy Testament (powstały od połowy I do II wieku n.e.).

Stary Testament zawiera 45 ksiąg, które możemy podzielić na trzy typy:

• księgi historyczne (m.in. Pięcioksiąg Mojżeszowy, Księga Rodzaju, Księga Wyjścia)
• księgi prorockie (np. Księga Izajasza, Księga Jeremiasza)
• księgi dydaktyczne (np. Księga Hioba, Księga Koheleta, Pieśń nad Pieśniami, Księga Psalmów)

Stary Testament opisuje przymierze między Bogiem a ludźmi - jeśli będą przestrzegać Jego praw, zostaną obdarzeni łaską i zbawieniem.

⭐ Warto zapamiętać! Choć Biblia jest tekstem religijnym, jej wpływ wykracza daleko poza sferę wiary - kształtuje naszą kulturę, literaturę i sposób myślenia do dziś.

Nowy Testament składa się z ksiąg dydaktycznych (np. Listy św. Pawła i Piotra), historycznych (Ewangelie, Dzieje Apostolskie) i prorockich (Apokalipsa św. Jana). Przekazuje informacje dotyczące życia i nauki Jezusa Chrystusa, który umarł na krzyżu, aby oczyścić ludzi z grzechu. Nowy Testament nie neguje Starego Testamentu, a stanowi jego dopełnienie.

Ewangelie i przypowieści

Ewangelie to cztery księgi autorstwa Mateusza, Jana, Marka i Łukasza, które opisują życie, naukę i działalność Jezusa Chrystusa. Mateusz i Jan byli apostołami, bezpośrednimi świadkami cudów i nauk Jezusa, natomiast Marek był uczniem św. Piotra, a Łukasz uczestniczył w misjach św. Piotra.

W Ewangeliach znajdziemy wiele przypowieści - krótkich opowiadań z ukrytym przesłaniem moralnym. Dwie najsłynniejsze to:

• "O miłosiernym Samarytaninie" - uczy, że najważniejszym kryterium w ocenie człowieczeństwa jest zdolność do niesienia pomocy innym ludziom, bez względu na to, kim są.
• "O synu marnotrawnym" - pokazuje, że Bóg jest miłosierny dla wszystkich ludzi, nawet tych, którzy grzeszą. Przebacza i oczekuje, żebyśmy i my uczyli się przebaczać.

Z czasem pojawiły się przekłady Biblii na inne języki. Najstarszym tłumaczeniem jest Septuaginta (na grecki), a pierwszym przekładem na łacinę była Wulgata (IV wiek). W językach narodowych Biblia zaczęła pojawiać się dopiero w renesansie.

⭐ Ciekawostka! Najstarszym przekładem Pisma Świętego na język polski jest "Biblia królowej Zofii", zwana szaroszpatacką. Wcześniej tłumaczono głównie Księgę Psalmów, czego przykładami są "Psałterz Kingi", "Psałterz floriański" czy "Psałterz puławski".

Księga Rodzaju

Księga Rodzaju otwiera Biblię i wchodzi w skład Pięcioksięgu Mojżeszowego (Tory). Jej nazwa pochodzi od greckiego słowa "genezis", oznaczającego "początki", "rodowód".

Pierwsze jedenaście rozdziałów dotyczą powstania świata i człowieka, popełnienia grzechu pierworodnego oraz jego konsekwencji. Jest to tzw. "Prehistoria biblijna", opowiadająca o Adamie i Ewie, Kainie i Ablu, potopie, arce Noego i wieży Babel.

Opowiadania biblijne

Księga Rodzaju zawiera kilka najważniejszych opowiadań biblijnych:

Adam i Ewa - Bóg ulepił z prochu Adama, a potem stworzył z jego żebra Ewę. Żyli w Edenie (raju), ale gdy zerwali owoc z drzewa poznania dobra i zła, zostali wygnani. Ten czyn to grzech pierworodny.

Kain i Abel - synowie Adama i Ewy. Kain zabił swojego brata z zazdrości, gdy Bogu spodobała się ofiara Abla. Było to pierwsze morderstwo popełnione przez ludzi, a Kain został skazany na tułaczkę.

Potop i Arka Noego - Bóg, widząc niegodziwość ludzi, zesłał na ziemię deszcz przez 40 dni. Przeżył tylko prawy Noe ze swoją rodziną oraz zwierzęta, które zabrał na arkę. Po potopie Bóg zawarł pierwsze przymierze z ludźmi, obiecując, że nigdy więcej nie dokona takiej zagłady. Znakiem tego przymierza była tęcza.

Wieża Babel - ludzie mówiący jednym językiem postanowili zbudować wieżę sięgającą nieba. Bogu nie spodobała się ich pycha, więc "pomieszał" im języki, uniemożliwiając dokończenie budowy.

Abraham i Izaak - Bóg nakazał Abrahamowi złożyć w ofierze jego syna, Izaaka. W ostatniej chwili anioł powstrzymał Abrahama, co było próbą jego posłuszeństwa i wiary.

⭐ Zapamiętaj! Prehistoria biblijna nie jest dokładną rekonstrukcją historii, lecz przekazem ważnych wydarzeń i wyjaśnieniem zjawisk, instytucji i zwyczajów istotnych dla narodu żydowskiego.

Księga Hioba

Księga Hioba to poemat dydaktyczny, którego głównym tematem jest cierpienie niezawinione. Bóg pozwala Szatanowi zesłać cierpienie na bogobojnego i zamożnego Hioba, który traci dzieci, majątek i zdrowie. Mimo to nie buntuje się, ale przyjmuje nieszczęście z godnością.

Przyjaciele Hioba twierdzą, że jego cierpienie to kara za grzechy, lecz on nie poczuwa się do winy. Na końcu sam Bóg przemawia, wykazując nicość człowieka wobec Jego nieskończoności, i zwraca Hiobowi zdrowie, majątek oraz dzieci.

Księga Koheleta i Pieśń nad Pieśniami

Księga Koheleta to poetyckie rozważania na temat sensu ludzkiego życia. Autor często powtarza, że wszystko jest "marnością i pogonią za wiatrem". Szuka sposobu na osiągnięcie szczęścia, ale wszystko wydaje mu się przemijające i nietrwałe.

Kohelet używa hebrajskiego terminu "hewel", oznaczającego "pustka", "nicość", "iluzja". Mimo tych ponurych rozważań, autor głęboko wierzy w Boga i pokłada w Nim bezgraniczne zaufanie. Jego ostateczne przesłanie brzmi: "Boga się bój i przykazań Jego przestrzegaj, bo cały w tym człowiek!".

Pieśń nad Pieśniami to wyjątkowa księga biblijna - zbiór pieśni miłosnych opowiadających o namiętnym uczuciu między dwojgiem młodych ludzi. Hebrajski tytuł (Szir ha-szirim) oznacza "pieśń najpiękniejsza spośród pieśni".

Utwór wyróżnia się na tle innych ksiąg biblijnych, ponieważ akcentuje piękno ludzkiego ciała i zmysłowość, a jednocześnie nie nawiązuje bezpośrednio do Boga czy narodu wybranego. Z tego powodu powstało wiele różnych interpretacji, w tym alegoryczna, według której oblubieniec symbolizuje Boga, a oblubienica - Izrael lub duszę człowieka.

⭐ Wskazówka: Obie księgi pokazują różne oblicza mądrości - Kohelet podkreśla przemijanie i vanitas (marność) ziemskiego życia, a Pieśń nad Pieśniami odkrywa głębię i piękno miłości między ludźmi, która może być symbolem miłości Boga do człowieka.

Księga Psalmów

Księga Psalmów to zbiór 150 religijnych pieśni i modlitw o charakterze poetyckim. Za najważniejszego autora psalmów uznaje się króla Dawida, choć księga ma wielu autorów.

Psalmy wyrażają różnorodne uczucia religijne: uwielbienie, wdzięczność, skruchę, prośbę o pomoc i ufność w Bogu. Można je podzielić na:

• hymny sławiące Boga
• psalmy dziękczynne
• psalmy lamentacyjne
• psalmy mesjańskie
• psalmy patriotyczne
• psalmy królewskie
• psalmy dydaktyczne

Ważne psalmy i ich przesłanie

Psalm XXIII (23) - nazywany "pasterskim", ma charakter dziękczynny i pochwalny. Wierny określa w nim Boga jako swojego "pasterza", który roztacza nad nim nieustanną opiekę. Kij i laska, które posiada pasterz, to symbole zbawczej opieki Bożej. Psalm kończy się wyrazem ufności w życie wieczne.

Psalm LI (51) - to psalm pokutny, w którym grzesznik wyznaje swoje winy, błaga o oczyszczenie i składa obietnicę zadośćuczynienia. Z psalmu wynika, że człowiek od początku narażony jest na wpływ grzechu i tylko Bóg może go ocalić.

⭐ To ważne! Psalmy do dziś są podstawowymi modlitwami w judaizmie i chrześcijaństwie. Wyrażają uniwersalne ludzkie doświadczenia - od radości i wdzięczności po rozpacz i poczucie opuszczenia.

Apokalipsa św. Jana

Apokalipsa św. Jana to ostatnia księga Nowego Testamentu. Nazwa pochodzi od greckiego słowa oznaczającego "odsłaniać", "objawiać". Jest to wizja końca świata i ostatecznego zwycięstwa Chrystusa nad siłami zła.

Powstała w czasie prześladowań chrześcijan, aby podtrzymać ich na duchu i ożywić wiarę w paruzję (ponowne przyjście Chrystusa). Apokalipsa zapowiada:

• koniec dziejów
• próby i prześladowania
• ostateczny triumf Chrystusa nad siłami zła

Utwór jest pełen symboli i alegorii:

• Baranek paschalny - Chrystus-Odkupiciel
• smok - symbol szatana
• szarańcza - symbol działania złych duchów
• czterej jeźdźcy apokalipsy - symbole wojny, głodu, zarazy i śmierci

Mimo przerażających wizji, Apokalipsa niesie pozytywne przesłanie: "Chrystus już triumfuje i Jego królestwo już się zaczęło". Po Sądzie Ostatecznym nastąpi nowy porządek nazywany Nowym Jeruzalem.

Związki frazeologiczne z Biblii

Biblia znacząco wpłynęła na język polski, czego dowodem są liczne związki frazeologiczne pochodzące z jej kart:

• Alfa i Omega - ktoś wszechstronny, kto świetnie zna się na każdej dziedzinie
• Arka Noego - bezpieczne schronienie, azyl, ratunek
• Być kozłem ofiarnym - stać się osobą, na którą zrzucane są winy
• Hiobowe wieści - tragiczne, złe wieści
• Kainowe znamię - piętno, znak zabójcy
• Manna z nieba - niespodziewany dar niewymagający wysiłku
• Niewierny Tomasz - ktoś, kto potrzebuje dowodów, by się o czymś przekonać
• Judaszowy pocałunek - pocałunek nieszczery, zdrajcy
• Sodoma i Gomora - miejsce rozpusty i rozwiązłości
• Syn marnotrawny - ktoś, kto skruszony przyznaje się do błędu
• Umywać od czegoś ręce - zrzucać z siebie odpowiedzialność
• Wieża Babel - brak zrozumienia, niemożliwość znalezienia wspólnego języka
• Zakazany owoc - coś zakazanego, ale bardzo kuszącego

⭐ Sprawdź swoją wiedzę! Zastanów się, z których historii biblijnych pochodzą wymienione wyżej wyrażenia i co one oznaczały w oryginalnym kontekście.

Tematy egzaminacyjne

Biblia jest ważnym źródłem tematów maturalnych. Oto przykładowe zagadnienia, które warto przemyśleć:

1. Motyw cierpienia niezawinionego - na podstawie Księgi Hioba. Hiob cierpi, choć jest człowiekiem sprawiedliwym. Jego przyjaciele sugerują, że musiał popełnić jakiś grzech, ale on broni swojej niewinności. Historia pokazuje, że cierpienie nie zawsze jest karą za grzechy, a jego sens wykracza poza ludzkie pojmowanie.

2. Człowiek wobec niestałości świata - na podstawie Księgi Koheleta. Wszystko przemija, jest "marnością nad marnościami". Kohelet szuka sensu w życiu pełnym zmienności i ostatecznie znajduje go w bojaźni Bożej i przestrzeganiu przykazań.

3. Wizja końca świata - na podstawie Apokalipsy św. Jana. Chrześcijaństwo wprowadziło liniową koncepcję czasu z początkiem i końcem, w przeciwieństwie do cyklicznego czasu w religiach przedchrześcijańskich. Apokalipsa opisuje katastroficzne wydarzenia poprzedzające Sąd Ostateczny, ale ostatecznie niesie nadzieję na nowy, doskonały porządek.