Geneza i struktura utworu

"Chłopi" to wielka epopeja napisana przez Władysława Reymonta między 1899 a 1909 rokiem, pierwotnie drukowana w odcinkach w tygodniku ilustrowanym. To tetralogia, czyli utwór składający się z czterech części odpowiadających porom roku, co podkreśla powtarzalność i rytm życia wiejskiego.

Akcja powieści obejmuje 10 miesięcy z końca XIX wieku, jednak brak konkretnego roku sprawia, że historia rozgrywa się jakby poza czasem. Miejscem wydarzeń są Lipce (dzisiejsze Lipce Reymontowskie w województwie łódzkim), gdzie do dziś kultywuje się pamięć o nobliście.

Powieść porusza liczne tematy: miłość, zdradę, naturę, walkę o przetrwanie oraz kwestie religijności i obrzędowości. Reymontowski świat przedstawiony jest w języku stylizowanym na gwarę łowicką (dialektyzacja), co dodaje autentyczności opisywanej rzeczywistości wiejskiej.

💡 Ciekawostka: W Lipcach Reymontowskich co roku w czerwcu/lipcu organizowany jest Dzień Reymontowski oraz działa muzeum poświęcone pisarzowi i jego twórczości.

Główne wydarzenia i bohaterowie

Historia rozpoczyna się od starej Agaty wyruszającej na żebry i wsi zajętej wykopkami. Kluczowe momenty to: oświadczyny Boryny o rękę Jagny, huczne zapowiedzi ich małżeństwa, dramatyczna bójka Antka z ojcem, wyprowadzka Hanki i Antka z domu Boryny, wesele oraz śmierć Kuby.

Głównym bohaterem jest Maciej Boryna – 58-letni zamożny gospodarz, znany z upartości i siły charakteru. Wokół niego skupiają się inni bohaterowie: Antek – jego zbuntowany syn, Hanka – żona Antka, oraz Jagna – młoda i piękna dziewczyna, którą Boryna postanawia poślubić mimo różnicy wieku, a która kocha się w Antku.

Społeczność Lipiec dopełniają charakterystyczne postacie: złośliwa i bezdomna Jagustynka, lojalny parobek Kuba, tajemniczy nauczyciel Roch, a także przedstawiciele różnych grup społecznych – kowal, wójt, ksiądz oraz Dominikowa (matka Jagny).

💡 Pamiętaj! Każda postać w "Chłopach" reprezentuje określoną pozycję w hierarchii wiejskiej i związane z nią wartości – warto zwrócić uwagę na ich interakcje i konflikty.

Hierarchia wartości w chłopskiej gromadzie

W Lipcach istnieje wyraźna hierarchia społeczna, która determinuje pozycję każdego mieszkańca. Na szczycie znajdują się bogaci chłopi (Boryna, wójt, ksiądz), następnie średniozamożni (Dominikowa, Kłębowie, kowal), dalej biedni (Bylica, Jagustynka), a na końcu komornicy i parobkowie.

O przynależności do danej grupy decyduje przede wszystkim ziemia i majątek. Każdy członek społeczności ma ściśle określone miejsce, które wiąże się z konkretnymi przywilejami i obowiązkami. Próba naruszenia tej hierarchii spotyka się z natychmiastowym sprzeciwem gromady.

Drugą kluczową wartością jest Kościół, który reguluje życie duchowe i społeczne wsi. Uczestnictwo we mszach niedzielnych i świątecznych jest obowiązkiem każdego członka wspólnoty. Kościół wyznacza rok liturgiczny, a religijność przejawia się w codziennych modlitwach i pozdrowieniach ("szczęść Boże"). Ksiądz cieszy się ogromnym autorytetem i zajmuje wysoką pozycję w hierarchii.

💡 Zwróć uwagę na zachowanie Kuby w kościele – zajmując miejsce przeznaczone dla bogatych chłopów, naruszyłhierarchię społeczną, co wywołało natychmiastowe potępienie ze strony gromady.

Zachowanie Kuby w kościele

Kuba, będąc jedynie parobkiem Boryny, podczas mszy odważył się zająć miejsce przed ołtarzem, obok bogatych chłopów. Jego zachowanie wyraźnie łamało niepisane zasady wiejskiej hierarchii – głośno śpiewał, gorliwie się modlił i naśladował zamożnych gospodarzy.

Podczas procesji próbował trzymać się blisko księdza i bogatych członków wspólnoty. Co skłoniło go do takiego postępowania? Bezpośrednią przyczyną była pochwała od księdza i złotówka, którą od niego otrzymał przed mszą, co dodało mu odwagi.

Reakcja gromady była natychmiastowa i surowa: spojrzenia pełne potępienia, wyzwiska, szturchańce i szyderstwa. Dla chłopów takie zachowanie było niedopuszczalnym wyłomem w ustalonej hierarchii – ktoś z niższej warstwy próbował wskoczyć wyżej.

💡 Historia Kuby w kościele doskonale ilustruje, jak sztywna i bezwzględna była hierarchia społeczna we wsi – nawet w świątyni, teoretycznie miejscu równości wszystkich wobec Boga, obowiązywały surowe podziały klasowe.

Kłótnia u Borynów - chłopski temperament

Scena kłótni w domu Borynów doskonale ukazuje gwałtowność chłopskich charakterów i złożoność relacji rodzinnych. Maciej Boryna od początku jest negatywnie nastawiony – uważa ziemię za wyłącznie swoją własność i nie zamierza jej oddawać dzieciom.

Podczas sprzeczki Boryna okazuje się wybuchowy, wulgarny i skłonny do przemocy. Wypomina Hance jej biedę i brak posagu, ale prawdziwym zapalnikiem konfliktu staje się temat Jagny, którą dzieci obrażają, porównując do ladacznicy. Dochodzi do bójki między ojcem a synem, którą muszą przerwać sąsiedzi.

Antek prezentuje podobnie porywczy charakter – otwarcie stawia się ojcu i żąda przepisania ziemi. Jest dwulicowy w stosunku do Jagny, którą publicznie obraża, choć potajemnie darzy uczuciem. Po kłótni z honorem opuszcza dom rodzinny.

Hanka aktywnie uczestniczy w konflikcie, broniąc swoich praw jako żony Antka. To ona pierwsza atakuje Jagnę, kierowana zazdrością. W jej zachowaniu widać mieszankę determinacji i bezsilności – kończy płaczem, nie mogąc znieść niesprawiedliwego w jej oczach rozstrzygnięcia.

💡 Ta dramatyczna scena rodzinnego konfliktu pokazuje, jak silnie ziemia determinowała relacje między ludźmi, stając się ważniejszą niż więzy krwi.

Koncepcja ludzkiego losu

"Chłopi" prezentują specyficzną filozofię życia, według której los człowieka jest nieprzewidywalny i z góry określony. Mieszkańcy Lipiec wierzą, że nie można przeciwstawić się przeznaczeniu – należy je przyjąć z pokorą, znajdując pociechę w wierze, że po śmierci Bóg doceni ziemskie zasługi.

Życie ludzkie jest nierozerwalnie związane z rytmem przyrody i porami roku, które wyznaczają nie tylko prace polowe, ale także obrzędy liturgiczne. Szczęście można znaleźć w towarzystwie innych ludzi, choć międzyludzkim relacjom nieodłącznie towarzyszą konflikty.

Szczególnie przejmująco przedstawiono los starych ludzi, na przykładzie Bylicy (ojca Hanki). Gdy starzy chłopi przekazują majątek dzieciom, często tracą pozycję i szacunek, stając się ciężarem dla rodziny. Bylica jest zaniedbywany przez córkę Weronkę – nie ma własnego łóżka, nie dostaje odpowiedniego jedzenia, marzy o zamieszkaniu z Hanką.

Podobny los spotyka Agatę i Jagustynkę. Jedynie Boryna, dzięki swojej pozycji i charakterowi, potrafi uniknąć takiego poniżenia. Historia ta stanowi przestrogę przed pochopnym oddawaniem majątku i pozycji społecznej.

💡 Zastanów się, czy ta koncepcja losu ludzkiego jest uniwersalna – czy i dziś starsi ludzie tracący kontrolę nad swoim majątkiem ryzykują podobne traktowanie?