Podstawy czasownika

Czasownik to część mowy, która oznacza czynność (np. biegać, wołać) lub stan (np. spać). Zawsze odpowiada na pytania: co robi? co się z nim dzieje?

Czasowniki dzielą się na osobowe i nieosobowe. Te osobowe wskazują kto wykonuje czynność, np. "ona spała", "on biegał". Nieosobowe nie pokazują osoby - są to bezokoliczniki zakończone na -ść, -ć, -c (np. spać, biec), formy z -no, -to (np. spano), imiesłowy (np. idąc) i formy zwrotne z "się" (np. mówi się).

Czasowniki odmieniają się przez osoby i liczby. W liczbie pojedynczej mamy tylko jednego wykonawcę $ja czytam, ty czytasz, on/ona/ono czyta$, a w liczbie mnogiej więcej $my czytamy, wy czytacie, oni/one czytają$.

Ciekawostka: Każdy polski czasownik może przyjąć aż kilkadziesiąt różnych form dzięki odmianie przez osoby, liczby, czasy, rodzaje, tryby, aspekty i strony. To sprawia, że język polski jest bardzo elastyczny!

Czasy i rodzaje czasownika

Czasowniki pokazują, kiedy coś się dzieje - mamy trzy czasy: przeszły (robiłam, spało), teraźniejszy (robię, śpi) i przyszły. Czas przyszły może być prosty (zrobię) lub złożony (będę robić).

W liczbie pojedynczej czasownik ma trzy rodzaje: męski (on szedł), żeński (ona szła) i nijaki (ono szło). W liczbie mnogiej są tylko dwa rodzaje: męskoosobowy (oni szli) i niemęskoosobowy (one szły).

Czasowniki występują też w trzech trybach. Tryb oznajmujący informuje o czynnościach (mówiłam, mówi). Tryb rozkazujący wyraża polecenie lub prośbę (mów, mówmy). Tryb przypuszczający mówi o czynnościach warunkowych (mówiłaby, mówiłabyś).

Wskazówka: Gdy nie jesteś pewien, jaki tryb zastosować, pomyśl o celu wypowiedzi - czy chcesz kogoś o coś poprosić (tryb rozkazujący), opisać rzeczywistość (tryb oznajmujący), czy może mówisz o czymś hipotetycznym (tryb przypuszczający).

Strony czasownika

Czasowniki mają trzy strony, które pokazują związek między wykonawcą czynności a jej podmiotem.

Strona czynna pokazuje, że podmiot wykonuje czynność, np. "Mama czesze Alę" (mama jest wykonawcą czesania). Używamy jej najczęściej w codziennych wypowiedziach.

Strona bierna wskazuje, że podmiot odbiera czynność, np. "Ala jest czesana przez mamę" (czynność skupia się na Ali). Ta forma często pojawia się w tekstach oficjalnych.

Strona zwrotna oznacza, że podmiot jest jednocześnie wykonawcą i odbiorcą czynności, np. "Ala czesze się" (Ala i wykonuje czynność czesania, i ją odbiera). To najprostszy sposób opisania czynności, którą robimy sobie samemu.

Pamiętaj: Zmieniając stronę czasownika, możesz podkreślić różne aspekty tej samej sytuacji. Porównaj: "Kasia robi kawę" (uwaga na Kasi), "Kawa jest robiona przez Kasię" (uwaga na kawie), "Kawa robi się" (proces bez wskazywania wykonawcy).