Czasowniki – Przygotowanie do Egzaminu Ósmoklasisty

Formy i odmiana czasownika

Czasownik występuje w różnych formach. Forma osobowa określa osobę wykonującą czynność (np. ona kupuje, my kupujemy). Forma bezosobowa (bezokolicznik) to podstawowa, nieodmieniona forma czasownika (np. kupować, jeść).

Istnieją też formy imiesłowowe jak: kupujący (imiesłów przymiotnikowy czynny), kupowany (imiesłów przymiotnikowy bierny), kupując (imiesłów przysłówkowy współczesny) oraz kupiwszy (imiesłów przysłówkowy uprzedni). Spotykamy też formy zakończone na -to, -no (np. kupowano).

Czasownik odmienia się przez osoby (pierwsza, druga, trzecia), liczby (pojedyncza, mnoga) i rodzaje (męski, żeński, nijaki, męskoosobowy, niemęskoosobowy). Występuje także w różnych czasach (przeszły, teraźniejszy, przyszły), trybach (oznajmujący, rozkazujący, przypuszczający), aspektach (dokonany, niedokonany) i stronach (czynna, bierna).

Ciekawostka: Bez czasowników trudno byłoby opisać, co się dzieje wokół nas. Są jak silniki napędzające nasze zdania!

Tryby i strony czasowników

Tryb oznajmujący opisuje konkretne stany i czynności, które wydarzyły się, dzieją się lub będą się dziać (np. "Wczoraj poszedłem na spacer", "Asia czyta książkę"). Tryb rozkazujący wyraża polecenia, zachęty lub życzenia (np. "Bądź grzeczny!", "Zrób pranie"). Tryb przypuszczający opisuje czynności, które mogłyby się wydarzyć pod pewnym warunkiem i rozpoznajemy go po końcówkach -by, -bym, -byś (np. "Poszedłbym do lasu, gdyby nie padało").

W stronie czynnej podmiot wykonuje czynność. Układ zdania to: podmiot + orzeczenie czasownikowe + dopełnienie (np. "Tata Zosi kupił psa"). W stronie biernej podmiot jest przedmiotem czynności, a układ zdania to: podmiot + orzeczenie imienne + dopełnienie (np. "Kot został kupiony przez tatę Zosi").

Pamiętaj, że zmiana strony czynnej na bierną zmienia układ zdania, ale jego znaczenie pozostaje takie samo!

Wskazówka: Kiedy tworzysz stronę bierną, pamiętaj o formie "zostać/być + imiesłów bierny + przez kogoś".

Aspekty i przechodniość czasowników

Czasowniki dzielą się na przechodnie i nieprzechodnie. Od czasowników przechodnich (np. kupować, gotować) można stworzyć stronę bierną. Od nieprzechodnich (np. spać, leżeć) nie da się utworzyć strony biernej.

Aspekt dokonany opisuje czynności zakończone. Czasowniki w tym aspekcie nie mają formy czasu teraźniejszego. Często tworzy się je przez dodanie przedrostka do czasownika niedokonanego (np. napisać, zjeść, umyć). Przykład: "Napisałem list" - wiemy, że czynność została zakończona.

Aspekt niedokonany opisuje czynności, które się zaczęły, ale nie wiemy, czy się zakończyły. Często pokazuje proces zamiast konkretnego wyniku. Przykład: "Pisałem list przez godzinę" - wiemy, że czynność trwała, ale nie wiemy, czy list został ukończony.

Dzięki aspektom możemy precyzyjnie opisać, na jakim etapie jest czynność!

Pamiętaj: Aspekt dokonany odpowiada na pytanie "co zrobić?", a niedokonany na pytanie "co robić?".