Czas, miejsce i struktura powieści

"Mistrz i Małgorzata" rozgrywa się równocześnie w dwóch rzeczywistościach – w Moskwie lat 30. XX wieku oraz w starożytnym Jeruszalaimie z czasów Poncjusza Piłata. Te dwa światy łączy kilka elementów: powieść napisana przez Mistrza, opowieść Wolanda, sen Iwana Bezdomnego oraz wspólne motywy (księżyc, upał).

Moskwa w ujęciu Bułhakowa to miejsce pełne absurdów systemu totalitarnego. Religia jest zwalczana, wszędzie obecna jest milicja i NKWD, panuje biurokracja i korupcja. Członkowie MASSOLITU (organizacji pisarzy) stanowią uprzywilejowaną elitę z dostępem do najlepszych restauracji, mieszkań i kurortów, ale płacą za to twórczą niezależnością.

Warto zapamiętać! Bułhakow przedstawia dwa typy artystów: konformistów jak Iwan Bezdomny (tworzący na zamówienie, poddający się autocenzurze) oraz niezależnych jak Mistrz (tworzący wbrew oficjalnemu nurtowi, prześladowany, ale wiemy swoim wartościom).

W powieści widzimy wyraźną krytykę socrealizmu – narzuconego artystom kierunku w sztuce ZSRR. Dzieła miały mieć realistyczną formę i socjalistyczną treść, a swoboda twórcza praktycznie nie istniała. Rzeczywistość była przedstawiana nie taką, jaka jest, ale taką, jaka według władzy powinna być.

Bohaterowie i konstrukcja powieści

W "Mistrzu i Małgorzacie" występują trzy grupy postaci: realistyczni mieszkańcy Moskwy (Berlioz, Bezdomny, Lichodiejew), fantastyczni towarzysze Wolanda (Korowiow, Behemot, Hella) oraz postacie biblijne z powieści Mistrza (Piłat, Jeszua, Mateusz Lewita).

Woland to szczególna postać – nie jest typowym ludowym diabłem, lecz szatanem niezwykle doświadczonym i inteligentnym. Ma heterochromię (różne kolory oczu) i włada przestrzenią i czasem. Jego celem jest zorganizowanie balu, ale też swoiste oczyszczenie Moskwy poprzez ujawnianie grzechów i karanie nieprawości.

Powieść ma otwartą budowę z kilkoma przeplatającymi się wątkami. Składa się z dwóch głównych planów: wydarzeń w Moskwie (losy Mistrza i Małgorzaty, przygody Wolanda i jego świty, satyryczny obraz Moskwy) oraz zdarzeń w Jerozolimie (ostatnie dni życia Jeszuy/Jezusa, jego relacja z Piłatem).

Kluczowa myśl: Powieść Bułhakowa pokazuje, że największą słabością człowieka jest tchórzostwo – jak u Piłata, który nie potrafi wziąć odpowiedzialności za swoje decyzje.

Szczególnym zabiegiem jest "powieść w powieści" - historię o Poncjuszu Piłacie poznajemy z kilku źródeł: opowieści Wolanda, opowieści Mistrza, lektury Małgorzaty i snu Bezdomnego. Między postaciami biblijnymi a moskiewskimi istnieją wyraźne paralele: Piłat - Mistrz, Jeszua - Mistrz, Lewita - Bezdomny i Małgorzata.