Wprowadzenie do Młodej Polski

Młoda Polska to epoka, która narodziła się około 1894 roku (wydanie I serii poezji Kazimierza Tetmajera) i zakończyła w 1918 roku wraz z odzyskaniem niepodległości przez Polskę. Nazwa pochodzi od artykułu "Schyłek wieku" opublikowanego w krakowskim "Życiu" w 1898 roku przez Artura Górskiego.

Na świecie epoka ta funkcjonowała pod różnymi nazwami. Najczęściej używano określenia modernizm, ale popularne były też: fin de siècle (koniec wieku), la belle époque (piękna epoka) nawiązująca do spokojnej sytuacji na świecie, czy neoromantyzm ze względu na powrót do poszukiwań odpowiedzi w ludzkiej duszy.

Warto wiedzieć! Młoda Polska, choć trwała stosunkowo krótko, wprowadziła rewolucyjne zmiany w podejściu do sztuki i literatury, wpływając na kolejne pokolenia artystów.

W przeciwieństwie do pozytywizmu, artyści młodopolscy odwrócili się od realizmu i racjonalizmu, szukając inspiracji w świecie uczuć, wyobraźni i podświadomości.

Funkcja literatury i nurty artystyczne

Funkcja literatury w polskim modernizmie rozwijała się w dwóch głównych kierunkach. Z jednej strony głoszono hasło "sztuka dla sztuki" (l'art pour l'art), gdzie według Stanisława Przybyszewskiego "sztuka nie ma żadnego celu, jest celem sama w sobie, jest absolutem". Z drugiej strony istniał nurt podkreślający społeczno-wychowawczą funkcję sztuki.

Przybyszewski wprowadził również pojęcie "nagiej duszy" - głęboko ukrytej w podświadomości, pierwotnej pamięci ludzkości, która objawia prawdy istnienia.

W Młodej Polsce rozwinęło się kilka kluczowych nurtów artystycznych:

• Impresjonizm - koncentrował się na oddaniu prawdy chwili i ulotnego wrażenia
• Symbolizm - związany z przekonaniem, że nie wszystko da się wyrazić słowami, stąd potrzeba posługiwania się symbolami
• Ekspresjonizm - wyrażał wewnętrzne stany człowieka, często poprzez zaburzenie logiki i jaskrawe kolory

Ciekawostka! Popularne tematy młodopolskie jak melancholia, spleen czy weltschmerz (ból istnienia) odzwierciedlały powszechne wtedy poczucie bezsensu życia i tzw. "chorobę wieku".

Relacja artysty i społeczeństwa oraz metafizyka płci stały się również istotnymi tematami literatury tego okresu.

Impresjonizm, ekspresjonizm i symbolizm

Impresjonizm w malarstwie koncentrował się na utrwalaniu ulotnych chwil, a w literaturze przejawiał się w opisywaniu wrażeń i doznań podmiotu lirycznego. Charakterystycznym środkiem artystycznym była synestezja - widzenie dźwięków i słyszenie barw.

Ekspresjonizm odchodził od realistycznego przedstawiania rzeczywistości, wykorzystując kontrasty barw i deformację. W literaturze przejawiał się poprzez hiperbole, absurd, oniryzm, groteskę i przesadne wyolbrzymienia. Celem było wyrażenie wewnętrznego świata artysty.

Symbolizm opierał się na przekonaniu, że świat zmysłowy jest jedynie zasłoną skrywającą prawdziwy, idealny, niepoznawalny zmysłami świat wiecznych idei. Symbol stał się zmysłowym, obrazowym odpowiednikiem przeżyć i idei (np. melancholia przedstawiana jako przestrzeń prześwietlona światłem).

Pamiętaj! Symbolizm nie komunikuje wprost, ale sugeruje ukryte treści, pozostawiając miejsce na indywidualną interpretację.

Symboliści dążyli do wyrażenia niewyrażalnego za pomocą symboli, stawiając na wieloznaczność i aluzyjność. Doskonałym przykładem symbolizmu w malarstwie polskim jest obraz "Hamlet Polski" Jacka Malczewskiego.

Naturalizm i secesja

Naturalizm to kierunek bliski realizmowi, ale różniący się drastycznością ujęcia. Charakteryzował się dokumentaryzmem i obrazowaniem ciemnych stron życia - biedy, chorób, patologii społecznych. Twórcy naturalistyczni stawiali na maksymalny obiektywizm i drobiazgowość opisu.

Dzieła naturalistyczne cechowała brutalność obrazowania, brak cenzury moralnej czy obyczajowej oraz autentyzm językowy. Twórcy często używali języka środowiskowego, nie unikając wulgaryzmów czy dialektyzmów, jeśli służyły one wierności przedstawienia.

Secesja natomiast stanowiła kierunek w sztuce o zupełnie odmiennym charakterze. Jej cechami charakterystycznymi były: płynność i falistość linii, ozdobność i bogata ornamentyka, a także subtelna, pastelowa kolorystyka. Secesyjni artyści kochali asymetrię i organiczne, roślinne motywy.

Ciekawostka! Secesja była jedynym nurtem, który objął wszystkie dziedziny sztuki - od architektury, przez malarstwo, rzeźbę, aż po sztukę użytkową, meble czy biżuterię.

Secesyjne motywy można było znaleźć dosłownie wszędzie - w projektach budynków, przedmiotach codziennego użytku, ilustracjach książkowych czy reklamach.

Filozofia epoki - Artur Schopenhauer

Jednym z najważniejszych filozofów, którzy ukształtowali Młodą Polskę, był Artur Schopenhauer. Jego pesymistyczna wizja świata głosiła, że przeznaczeniem człowieka jest cierpienie, ponieważ nie możemy osiągnąć naszych pragnień. Ta koncepcja stała się fundamentem filozoficznym dla dekadentyzmu.

Schopenhauer zaproponował trzy "paliatywy" - środki łagodzące ból istnienia:

1. Nirwana - stan zawieszenia między życiem i śmiercią, bytem i niebytem
2. Sztuka i piękno - kontemplacja piękna, dowartościowanie sztuki i przyrody
3. Miłosierdzie - skupienie się na dobrych uczynkach, dzięki czemu przestajemy zwracać uwagę na własne cierpienie

Pamiętaj! Teoria Schopenhauera o cierpieniu jako nieodłącznej części ludzkiego życia doskonale wyjaśnia popularność motywów pesymistycznych w literaturze młodopolskiej.

Schopenhauerowski pesymizm przyciągał wielu młodopolskich artystów, którzy znaleźli w nim filozoficzne uzasadnienie swoich nastrojów melancholijnych i rozczarowania światem. Szczególnie drugi "paliatyw" - sztuka jako ucieczka od cierpienia - stał się bliski modernistom.

Filozofia Fryderyka Nietzschego

Fryderyk Nietzsche był drugim niezwykle wpływowym filozofem epoki. Jego koncepcje radykalnie zmieniły sposób myślenia o człowieku i moralności. Nietzsche postulował przewartościowanie wszystkich wartości, twierdząc, że najważniejszą wartością jest życie i fizyczne trwanie.

Filozof krytykował współczesną mu kulturę jako słabą i zdegenerowaną z powodu dominacji w niej chrześcijaństwa. Uważał, że wartości chrześcijańskie są odpowiednie dla ludzi słabych, a nie dla nadludzi (übermenschów).

Nietzsche wprowadził do filozofii takie pojęcia jak:

• Nihilizm - negacja wszelkich wartości
• Relatywizm - pogląd, że wartości mają charakter względny
• Wola mocy - podstawa i przyczyna woli życia oraz procesów zachodzących w przyrodzie
• Resentyment - nadmierna pamiętliwość dawnych krzywd (nadczłowiek powinien być od niego wolny)

Warto wiedzieć! Nietzsche krytykował tradycyjną moralność, nazywając ją "moralnością niewolników" i przeciwstawiając jej "moralność panów", którą cechuje siła, odwaga i samodzielność.

Filozofia Nietzschego zachęcała do indywidualizmu i wyzwolenia się z ograniczeń nakładanych przez społeczeństwo, co znalazło odzwierciedlenie w postawach wielu młodopolskich artystów.

Nietzsche i Bergson o sztuce

Według Nietzschego w sztuce istnieją dwa podstawowe nurty. Nurt apoliński obejmował wszystko, co logiczne, zrozumiałe, harmonijne i klasyczne. Z kolei nurt dionizyjski (popierany przez Nietzschego) reprezentował to, co żywiołowe, ekstatyczne i było przejawem bujności życia bez ograniczeń.

W ujęciu Nietzschego sztuka dionizyjska była wyrazem woli mocy - siły twórczej pozwalającej człowiekowi przezwyciężać słabości i ograniczenia. Taka sztuka nie podlegała ocenom moralnym, a jej jedynym celem było wyrażanie siły życiowej.

Drugim wpływowym filozofem epoki był Henri Bergson, który twierdził, że:

• Narzędziem poznania jest intuicja, a nie intelekt
• Intelekt fałszuje rzeczywistość, nie pozwala jej w pełni poznać
• Istnieje élan vital (pęd życiowy) - manifestacja rozwoju i bujności świata

Ciekawostka! Koncepcja Bergsona o intuicji jako prawdziwym źródle poznania doskonale współgrała z młodopolskim odrzuceniem pozytywistycznego racjonalizmu.

Bergsonowski "pęd życiowy" stał się dla wielu artystów Młodej Polski inspiracją do poszukiwania w sztuce nie tyle prawdy obiektywnej, ile wyrazu wewnętrznych, intuicyjnych przeczuć o istocie rzeczywistości.

Postawy wobec życia w modernizmie

W Młodej Polsce wykształciło się kilka charakterystycznych postaw wobec życia, które znalazły odzwierciedlenie w twórczości artystycznej:

Dekadentyzm - postawa nacechowana pesymizmem, melancholią i zniechęceniem, niewiarą w sens działania. Dekadenci uciekali od bólu istnienia w różne używki, pogardzali społeczeństwem i wielbili sztukę.

Franciszkanizm - postawa miłości do świata, która mimo cierpienia cechuje się wiarą w Boga i dostrzeganiem piękna natury.

Neoklasycyzm (reprezentowany przez Leopolda Staffa) - postawa afirmująca i chwaląca świat pomimo jego niedoskonałości.

Katastrofizm - przekonanie o zbliżającej się zagładzie świata, często połączone z wizjami apokaliptycznymi.

Nietzscheanizm - postawa podkreślająca wagę biologicznego trwania i rozwijania się ponad ograniczeniami narzucanymi przez społeczeństwo.

Zapamiętaj! Najbardziej znienawidzoną przez młodopolskich artystów figurą był filister - mieszczanin niewrażliwy na piękno, skupiony na gromadzeniu dóbr materialnych, często hipokryta.

Warto zauważyć, że w późniejszej fazie Młodej Polski nastąpił tzw. przełom antydekadencki, kiedy to pesymistyczny dekadentyzm zaczął ustępować miejsca bardziej optymistycznym postawom.

Ewolucja postaw młodopolskich

W rozwoju Młodej Polski można zauważyć wyraźną ewolucję postaw artystycznych i światopoglądowych. Początkowo dominował dekadentyzm z jego pesymizmem, poczuciem schyłkowości i bezcelowości istnienia, który chronologicznie przekształcił się później w katastrofizm - przeświadczenie o nadchodzącej zagładzie świata.

Z czasem nastąpił tzw. przełom antydekadencki, który przyniósł bardziej pozytywne postawy:

• Franciszkanizm - z jego prostotą, umiłowaniem natury i afirmacją życia mimo cierpienia
• Nietzscheanizm - podkreślający wagę siły życiowej i przezwyciężania słabości
• Neoklasycyzm - powrót do harmonii, równowagi i klasycznych wartości estetycznych

Warto wiedzieć! Ta ewolucja postaw odzwierciedlała szersze zmiany społeczne i polityczne - od pesymizmu końca XIX wieku po nadzieję związaną z możliwością odzyskania niepodległości.

Przejście od dekadentyzmu do bardziej optymistycznych postaw wiązało się również ze zmianą pokoleniową wśród twórców i było reakcją na skrajny pesymizm wczesnego modernizmu.