Pozytywizm w Polsce - podstawy i literatura

Pozytywizm polski rozwinął się jako reakcja na klęskę powstania styczniowego. Główne hasła tego okresu to praca u podstaw, praca organiczna, asymilacja mniejszości narodowej oraz emancypacja kobiet.

W literaturze dominował realizm - ukazywanie rzeczywistości zgodnie z codziennymi obserwacjami, skupiając się na tym, co typowe i charakterystyczne. Natomiast naturalizm szedł o krok dalej, pokazując życie z fotograficzną wiernością, nie pomijając biedy, brudu i przemocy. Naturaliści wierzyli, że społeczeństwem rządzą prawa walki o byt, a człowiek jest niewolnikiem swoich instynktów.

Doskonałym przykładem literatury tego okresu jest "Lalka" Bolesława Prusa i jej główny bohater - Stanisław Wokulski. To postać złożona - z jednej strony przedsiębiorczy pozytywista wierzący w naukę i postęp, z drugiej - wrażliwy romantyk przeżywający nieszczęśliwą miłość. Wokulski, mimo zdolności i pracowitości, jest rozdarty wewnętrznie, co prowadzi do jego klęski.

Warto zapamiętać! Powieść "Lalka" przedstawia trzy typy idealistów: Wokulskiego (idealista miłości), Juliana Ochockiego i prof. Geista (idealiści nauki) oraz Ignacego Rzeckiego (idealistę wierzącego w odrodzenie Polski).

Obraz społeczeństwa w "Lalce" i "Zbrodnia i kara"

W "Lalce" Prus mistrzowsko portretuje polskie społeczeństwo końca XIX wieku. Arystokracja to warstwa próżniacza, kosmopolityczna, o wysokim mniemaniu o sobie. Mieszczaństwo zdominowane jest przez Niemców i Żydów, gdyż wśród Polaków panuje przekonanie, że handel nie jest dla nich. Biedota to ludzie ciężko pracujący, często zdemoralizowani i pozbawieni kwalifikacji.

Wymowa "Lalki" jest pesymistyczna - wszyscy bohaterowie tracą złudzenia. Wokulski traci wiarę w miłość i odbudowę Polski, Rzecki traci romantyczne złudzenia, a Izabela Łęcka przekonuje się, że sama uroda nie zapewni jej wygodnego życia.

W "Zbrodni i karze" Dostojewskiego główna postać - Rodion Raskolnikow - dokonuje morderstwa, testując swoją teorię o wyższości pewnych jednostek nad innymi. Po zbrodni doświadcza intensywnego cierpienia psychicznego, które kończy się dopiero na zesłaniu, gdy duchowo się odradza.

Powieść jest doskonałym przykładem literatury psychologicznej, skupiającej się na wewnętrznych przeżyciach bohaterów. Przedstawia dwa przeciwstawne światopoglądy: egoistyczny Raskolnikowa (przekonanego o własnej wybitności i gardzącego normami społecznymi) oraz chrześcijański Soni (pełen pokory, miłości do bliźniego i przebaczenia).

Ciekawostka! "Zbrodnia i kara" pokazuje, że nawet najdoskonalsza teoria usprawiedliwiająca zbrodnię nie chroni człowieka przed wyrzutami sumienia i konsekwencjami psychicznymi swoich czynów.

Powieść historyczna - "Potop" Sienkiewicza

"Potop" to klasyczna powieść historyczna osadzona w XVII-wiecznej Rzeczpospolitej podczas konfliktu ze Szwedami. Sienkiewicz dokładnie oddaje ówczesne obyczaje i relacje między postaciami historycznymi, kładąc nacisk na wątek walki z najeźdźcą.

W powieści wyraźnie zarysowany jest podział na bohaterów-patriotów (jak Jan Kazimierz Waza, Jan Zamoyski czy wierny żołnierz Soroka) oraz zdrajców (Andrzej Kuklinowski czy Janusz Radziwiłł, którego zgubiła pycha i żądza władzy).

Głównym bohaterem jest Andrzej Kmicic - odważny, porywczy, ale szlachetny żołnierz. Jego przemiana z człowieka kierującego się własnymi ambicjami w prawdziwego patriotę, walczącego pod przybranym nazwiskiem Babinicz w obronie ojczyzny, stanowi centralny wątek powieści.

"Potop", podobnie jak cała Trylogia Sienkiewicza, miał służyć "pokrzepieniu serc" Polaków żyjących pod zaborami. Ukazywał, że nawet największe nieszczęścia nie są w stanie zniszczyć narodu, jeśli jego obywatele kierują się patriotyzmem. Historia potopu przedstawiona jest jako próba zesłana przez Opatrzność, z której Polacy wychodzą oczyszczeni i wzmocnieni.

Zapamiętaj! Sienkiewicz tworzył w czasach zaborów i celowo przedstawiał historię Polski w sposób, który miał budować narodową dumę i nadzieję na odzyskanie niepodległości.