Ramy czasowe i początki pozytywizmu

Pozytywizm w Polsce rozpoczął się po klęsce powstania styczniowego (22 stycznia 1863 roku). To właśnie to wydarzenie stało się symbolicznym początkiem nowej epoki w kulturze polskiej.

Po upadku powstania władze carskie wprowadziły surowe represje wobec Polaków. Były to między innymi zsyłki na Syberię, nasilona rusyfikacja, likwidacja klasztorów oraz liczne egzekucje uczestników powstania.

W odpowiedzi na nową sytuację polityczną pozytywiści sformułowali kilka kluczowych haseł. Praca u podstaw zakładała edukację najniższych warstw społecznych. Praca organiczna traktowała społeczeństwo jako jeden organizm, w którym wszystkie części muszą współdziałać dla rozwoju całości. Emancypacja kobiet dążyła do przyznania kobietom prawa do pracy i edukacji.

Warto wiedzieć! Pozytywiści wierzyli, że systematyczna praca od podstaw przyniesie lepsze efekty niż zbrojne powstania, które kończyły się klęskami i represjami.

Nowe idee społeczne

W pozytywizmie radykalnie zmienił się obraz kobiety w społeczeństwie. O ile w romantyzmie dominował wzorzec matki Polki opłakującej walczących w powstaniach mężów, o tyle pozytywiści podkreślali potrzebę aktywności zawodowej i edukacji kobiet. Najbardziej radykalną grupą były sufrażystki, które kontrowersyjnymi działaniami (jak zdzieranie gorsetów czy przykuwanie się do płotów) walczyły o prawa kobiet.

W sztuce dominował realizm, który dążył do pokazania rzeczywistości taką, jaka jest - bez upiększeń, wraz z jej brzydotą. Jeszcze dalej szedł naturalizm, skupiający się na biologicznych aspektach człowieka, nie stroniący od fizjologicznych opisów.

Ważnym postulatem była asymilacja Żydów - dążenie do włączenia społeczności żydowskiej w życie społeczne. W warunkach cenzury pisarze posługiwali się mową ezopową - formułowali wypowiedzi tak, aby ich prawdziwa treść była ukryta przed cenzorami, ale zrozumiała dla czytelników.

Ciekawostka! Mowa ezopowa wzięła swoją nazwę od starożytnego bajkopisarza Ezopa, który przekazywał mądre nauki w formie alegorycznych opowieści o zwierzętach.

Kierunki filozoficzne

Pozytywizm opierał się na kilku ważnych koncepcjach filozoficznych. Scjentyzm, którego twórcą był August Comte, głosił przekonanie, że nauka stanowi najlepszy sposób ustalania prawdy o świecie. To właśnie wiedza naukowa, a nie wiara czy intuicja, miała prowadzić do rozwoju społeczeństwa.

Ewolucjonizm Karola Darwina zakładał, że zarówno przyroda, jak i społeczeństwo podlegają procesowi ewolucji. W jej toku formy życia gorzej przystosowane ustępują miejsca lepiej dostosowanym. Ta teoria miała ogromny wpływ na myślenie o rozwoju społecznym.

Herbert Spencer rozwinął teorię organicyzmu, według której społeczeństwo funkcjonuje jak jeden organizm biologiczny. Osłabienie jednej części prowadzi do choroby całości. Ta koncepcja doskonale współgrała z ideą pracy organicznej.

Utylitaryzm zalecał kierowanie się w życiu tym, co użyteczne. Zgodnie z tą filozofią warto podejmować tylko te działania, które przynoszą pozytywne efekty dla jednostki i społeczeństwa. Dzięki temu każdy człowiek stawał się użyteczny dla ogółu.

Zapamiętaj! Filozofie pozytywistyczne łączyło przekonanie o możliwości racjonalnego doskonalenia społeczeństwa poprzez naukę, pracę i praktyczne działania - w przeciwieństwie do romantycznego polegania na uczuciach i walce zbrojnej.