Geneza Przedwiośnia i tło historyczne

"Przedwiośnie" powstało w latach 1921-1924 i jest ściśle związane z sytuacją społeczno-polityczną pierwszych lat niepodległości Polski. Stefan Żeromski zawsze interesował się sprawami ojczyzny, a po 1918 roku jego twórczość zwróciła się właśnie ku tematyce odradzania się państwa polskiego.

Pisarz w tym okresie tworzył głównie dzieła publicystyczne i dramatopisarskie, m.in. "Na probostwo w Wyszkowie", "Początek świata pracy", "Biała rękawiczka" czy "Uciekła mi przepióreczka...". "Przedwiośnie" to jedyna powieść z tego okresu jego twórczości, niewielka objętościowo, ale niezwykle ważna.

Co ciekawe, sam Żeromski nigdy nie widział rewolucji na własne oczy ani nie był w miastach opisywanych w utworze: Baku, Moskwie czy Charkowie. Obrazy tych miejsc to literackie kreacje oparte na wspomnieniach świadków i artykułach prasowych, co nie przeszkodziło autorowi stworzyć sugestywnych i zapadających w pamięć opisów.

Warto wiedzieć! "Przedwiośnie" przeszło wiele metamorfoz podczas kilkuletniego procesu tworzenia. Pomysł na historię młodego Polaka urodzonego w Baku pojawił się prawdopodobnie podczas rozmów z osobami, które przeżyły rewolucję w tym egzotycznym zakątku świata.

Baku i podróż do Polski

Baku to fascynujące miasto dzieciństwa i młodości Cezarego Baryki. Położone nad Morzem Kaspijskim, słynące ze złóż ropy naftowej, zostało przedstawione w dwóch odsłonach - jako miejsce dobrobytu i wielkich nadziei Seweryna Baryki oraz jako miasto ogarnięte rewolucją i wojną.

Początkowo Baku to prawdziwy raj - "oaza naftowej pustyni", gdzie młody Czaruś ma doskonałe warunki do rozwoju, nauki i zabawy. To wielokulturowy tygiel, w którym mieszkają Ormianie, Turcy, Rosjanie i przedstawiciele wielu innych narodów. Ciepły klimat, tanie egzotyczne owoce i jedwabie oraz dostatek czynią to miejsce wymarzonym do życia.

Po 1917 roku wszystko się zmienia. Baku ogarnia rewolucja, a później wojna. Miasto zamienia się najpierw w jeden wielki mityng, gdzie "znikły wszelkie towary, pozamykano sklepy, zabrakło żywności". W 1918 roku następuje kulminacja - rzeź Ormian, której naturalistyczny obraz jest jednym z najmocniejszych fragmentów powieści: "krew płynęła nie rowami, lecz lała się po powierzchniach jako rzeka wieloramienna".

Po tych dramatycznych wydarzeniach Cezary i jego ojciec opuszczają Baku, podróżując koleją przez Moskwę i Charków do Polski. Ta podróż to dla Baryki czas obserwacji terenów ogarniętych rewolucją, ale także zapowiedź rozczarowania - gdy przekraczając granicę Polski, zamiast "szklanych domów" obiecanych przez ojca, widzi nędzne, zabłocone miasteczko.

Uwaga! Baku w powieści jest nie tylko tłem wydarzeń, ale także symbolem zderzenia się ideałów z brutalną rzeczywistością. To tutaj Cezary po raz pierwszy zetknął się z ideami socjalistycznymi, które najpierw go zafascynowały, a potem rozczarowały.

Nawłoć i Warszawa - dwa obrazy Polski

Nawłoć to sielankowy, utopijny obraz szlacheckiej posiadłości, gdzie czas upływa na przyjemnościach - balach, konnych przejażdżkach i obfitych posiłkach. Jest to prawdziwa oaza spokoju, przypominająca Mickiewiczowskie Soplicowo, w której panuje harmonijna koegzystencja dwóch światów - szlachty i służby.

Ta idylliczna przestrzeń sprzyja romansom - każda z bohaterek ma swój symboliczny rekwizyt: namiętna Laura otrzymuje schody, delikatna Karolina - ciepły ogień kominka, a szalona Wanda - fortepian. Jednak tuż obok Nawłoci znajduje się wieś Chłodek, która ukazuje drugą stronę polskiej rzeczywistości - głód, ubóstwo i ciężką pracę robotników rolnych.

Ostatnim ważnym miejscem w powieści jest Warszawa - stolica odradzającej się Polski. Żeromski nie poświęca wiele miejsca na jej opis, skupiając się bardziej na poglądach bohaterów. Warszawa ukazana jest fragmentarycznie: nędzny pokoik Baryki, gabinet Gajowca, żydowska dzielnica biedy, Park Saski czy mieszkanie komunistów.

W przeciwieństwie do "szklanych domów" z opowieści Seweryna, Warszawa to miasto pełne błota, w którym "nogi tonęły w wilgoci i brudzie". Jednak jest to również miasto kontrastów - biedy i luksusu, codziennej walki o przetrwanie i beztroskiej zabawy. To właśnie tutaj, na tle tych przeciwieństw, rozgrywa się końcowy dylemat Cezarego, który musi wybrać między wizją Polski Gajowca a radykalizmem komunistów.

Przemyśl to! Trzy główne miejsca akcji "Przedwiośnia" - Baku, Nawłoć i Warszawa - symbolizują trzy etapy dojrzewania Cezarego Baryki. Od młodzieńczego idealizmu, przez zauroczenie tradycyjnym stylem życia, aż po konfrontację z trudnymi wyborami dotyczącymi przyszłości Polski.