Renesans: Epoka, Lektury i Motywy

Renesans - podstawowe informacje

Renesans wywodzi się z francuskiego słowa oznaczającego "odrodzenie". Epoka ta charakteryzowała się powrotem do ideałów, norm i filozofii starożytności, które były zapomniane w średniowieczu. Termin ten wprowadził Jacob Burchard, XIX-wieczny badacz literatury.

W Europie renesans pojawił się najpierw we Włoszech (XIV-XVI wiek), a później rozprzestrzenił się na północ kontynentu (koniec XV-koniec XVI wieku). Za początek tej epoki przyjmuje się takie wydarzenia jak: upadek Konstantynopola (1453), wynalezienie druku $1452-1455$ czy odkrycie Ameryki (1492). W Polsce renesans rozpoczął się w XVI wieku i trwał do lat 30. XVII wieku.

Najważniejsze cechy renesansu to antropocentryzm (człowiek w centrum zainteresowania), reformacja (ruch religijny zapoczątkowany przez Marcina Lutra), oraz humanizm (prąd umysłowy skupiający uwagę na godności człowieka i jego sprawach). W tej epoce pojawił się także ideał poety doctusa – poety uczonego, wszechstronnie wykształconego erudyty.

Warto zapamiętać! Jan Kochanowski był najwybitniejszym polskim poetą renesansu. Jego fraszki to drobne utwory poetyckie, często żartobliwe, ale też filozoficzne i refleksyjne, będące wynikiem obserwacji życia dworskiego.

Fraszki Jana Kochanowskiego

"Na dom w Czarnolesie" to fraszka o charakterze autobiograficznym, w której Kochanowski przedstawia swoją filozofię życiową. Poeta dziękuje Bogu za błogosławieństwo i prosi o opiekę nad swoim domem. Nie pragnie marmurowych pałaców i bogactw, lecz pragnie mieszkać w swoim "gnieździe ojczystym" i cieszyć się zdrowiem, czystym sumieniem i życzliwością ludzi.

We fraszce "Na lipę" podmiotem lirycznym jest samo drzewo, które zaprasza przechodnia do odpoczynku w swoim cieniu. Lipa wymienia swoje zalety: daje cień w upalne dni, wokół niej latają śpiewające ptaki, a z jej kwiatów pszczoły zbierają nektar na miód. Pod lipą można się zrelaksować i zasnąć. Choć nie rodzi owoców, jest ceniona tak samo jak najbardziej płodne drzewa.

"Na młodość" to krótka fraszka mówiąca o naturalności młodzieńczych szaleństw. Podmiot liryczny porównuje zakaz młodzieńczej beztroski do roku bez wiosny – jest to coś nienaturalnego. Młodość ma prawo do buntu i beztroski, choć powinna też uczyć się odpowiedzialności.

W swoich pieśniach Kochanowski porusza różne tematy. Pieśń IX księgi pierwszej mówi o stoickim podejściu do życia i realizuje horacjańską zasadę carpe diem (chwytaj dzień). Pieśń V to patriotyczny apel do szlachty o finansowe wsparcie wojsk broniących Rzeczpospolitej przed Turkami.

Ciekawostka: Pieśni Kochanowskiego są utworami stroficznymi, często zawierają powtórzenia i refreny, a pierwotnie były przeznaczone do śpiewania przy akompaniamencie muzyki.

Treny Jana Kochanowskiego

Tren IX to utwór, w którym poeta zwraca się do mądrości, która według opinii ludzi powinna chronić przed smutkiem i cierpieniem. Podmiot liryczny przyznaje, że poświęcił młodość na poszukiwanie tej mądrości (stoickiej), lecz w obliczu tragedii śmierci córki okazała się ona bezużyteczna. Stoicki światopogląd nie przyniósł mu ukojenia ani nie uchronił przed cierpieniem.

Tren X rozpoczyna się apostrofą do zmarłej Urszuli. Zawiera serię pytań retorycznych o to, co stało się z córką po śmierci. Poeta rozważa różne wizje zaświatów – niebo z aniołami, wyspy szczęśliwe, czyściec, czy też mityczne państwo umarłych strzeżone przez Charona. Na końcu prosi córkę, aby ukazała mu się w jakiejkolwiek postaci, choćby we śnie.

W Trenie VIII poeta zwraca się bezpośrednio do ubranek zmarłej córeczki. Ich widok przywołuje wspomnienia o Urszulce i potęguje żal ojca po stracie ukochanego dziecka. Kochanowski zestawia na zasadzie kontrastu dwa obrazy – wyprawki weselnej, której dziewczynka nigdy nie otrzyma, i stroju do trumny – jedynego posagu, który zabierze ze sobą. Zdrobnienia użyte w wierszu podkreślają ojcowską czułość.

Tren V zawiera porównanie zmarłej Urszuli do małego drzewka oliwnego, które usycha podcięte nieostrożną ręką ogrodnika. Porównanie to podkreśla przypadkowość i nienaturalność śmierci małej dziewczynki. Poeta kończy apostrofą do Persefony, bogini zmarłych, pytając jak mogła dopuścić do tak wielkiego cierpienia rodziców.

Zapamiętaj! Treny Kochanowskiego to cykl 19 utworów poświęconych jego zmarłej córce Urszuli. Stanowią one przełomowy moment w twórczości poety – odrzuca w nich stoicyzm i pokazuje prawdziwe, głębokie emocje związane z żałobą.

Dramat szekspirowski - "Romeo i Julia"

"Romeo i Julia" Williama Szekspira to jedna z najsłynniejszych tragedii miłosnych w literaturze światowej. Utwór powstał między 1594 a 1598 rokiem, a jego ostateczna redakcja została ukończona w latach 1594-95.

Dramat szekspirowski różni się znacząco od dramatu antycznego. Nie przestrzega zasady trzech jedności (miejsca, czasu i akcji), znacznie ogranicza rolę chóru i zrywa z zasadą decorum (stosowności). Szekspir wprowadza sceny zbiorowe i nie unika scen drastycznych. W jego dramatach przyczyną nieszczęścia postaci nie jest już fatum, lecz samodzielne decyzje bohaterów. Pojawiają się także postacie fantastyczne (duchy, wiedźmy).

Akcja "Romea i Julii" rozgrywa się pod koniec XIV wieku we włoskich miastach - Weronie i Mantui. Trwa zaledwie 5 dni, a jej poszczególne etapy określone są porami dnia i nocy. Głównym tematem jest miłość dzieci z dwóch wrogich rodów - Romea Monteki i Julii Kapuleti, przeszkody na ich drodze, śmierć zakochanych i ostateczne pogodzenie zwaśnionych rodzin.

Przyczyna konfliktu między rodami Montekich i Kapuletich nie jest dokładnie znana. Rodziny te były ze sobą skłócone od wielu lat, a przedstawiciele młodszego pokolenia nie wiedzą nawet, dlaczego ich rodziny się nienawidzą.

Ciekawostka: Dzieła Szekspira należą do przełomu renesansu i baroku, łącząc cechy obu epok. Jego innowacyjne podejście do dramatu dało początek nowoczesnemu teatrowi europejskiemu.

Bohaterowie "Romea i Julii"

Romeo Monteki to młodzieniec z dobrej rodziny, dbający o swój wygląd, szlachetny, ale porywczy i skłonny do miłosnych uniesień. Pod wpływem prawdziwego uczucia do Julii wewnętrznie dojrzewa, staje się bardziej zrównoważony i odpowiedzialny. Podejmuje dwie życiowe decyzje: o związku z Julią i o samobójczej śmierci w imię miłości.

Julia Kapuleti to 14-letnia dziewczyna, początkowo zachowująca się jak dziecko - piękna, wrażliwa, delikatna i posłuszna woli rodziców. Miłość do Romea błyskawicznie zmienia ją w świadomą swoich decyzji kobietę. Jest silniejsza psychicznie niż Romeo, nie traci głowy w chwilach nieszczęścia, cierpliwie znosi intrygi rodziców, a jej śmierć stanowi dowód miłości.

Wśród pozostałych bohaterów znajdziemy: Ojca Laurentego (zakonnika, który próbuje pogodzić zwaśnione rody), pana Kapuletiego (ojca Julii, brutalnego egoisty), panią Kapuleti (chłodną matkę Julii), Merkucja (przyjaciela Romea), Tybalta (krewnego Kapuletich o wybuchowym temperamencie) oraz Martę (nianię Julii, prostą ale serdecznie przywiązaną do dziewczyny kobietę).

Szekspir w dramacie zwraca uwagę na problematykę ludzkiego zła. Skupia się na stosunku człowieka do zła, podkreślając, że każde zło, które wyrządzamy innym, ostatecznie powraca do nas w formie kary.

Warto wiedzieć: "Romeo i Julia" to nie tylko historia miłości, ale również studium konfliktu społecznego. Szekspir pokazuje, jak prywatne waśnie rodów mogą niszczyć życie niewinnych ludzi i prowadzić do tragedii.

"Makbet" - tragedia o żądzy władzy

"Makbet" to jedna z najsłynniejszych tragedii Szekspira, napisana po 1603 roku, już za rządów króla Jakuba I. Akcja dramatu rozgrywa się w XI wieku podczas wojny szkocko-norweskiej, głównie na terenie Szkocji, w zamkach króla Duncana, Makbeta i Macdufa.

Głównym bohaterem jest Makbet - początkowo szlachetny rycerz i weteran, bliski krewny króla Duncana. Pod wpływem przepowiedni czarownic i namów żony decyduje się zamordować króla, by przejąć władzę. Kolejne zbrodnie popychają go w spiralę szaleństwa i tyranii.

Lady Makbet to ambitna i bezwzględna kobieta, która ma ogromny wpływ na męża. Planuje zbrodnie i zacieranie śladów, manipuluje Makbetem, by zrealizować swoje ambicje. Z czasem jednak, dręczona wyrzutami sumienia, popada w obłęd.

Wśród innych ważnych postaci znajdują się: Banko (przyjaciel Makbeta, który zostaje przez niego zamordowany), Duncan (król Szkocji, ofiara Makbeta), Macduf (lord szkocki, który ostatecznie zabija Makbeta) oraz trzy wiedźmy (czarownice, które przepowiadają Makbetowi przyszłość za pomocą zagadkowych przepowiedni).

Główne problemy poruszone w dramacie to: studium zbrodni (ukazanie jej mechanizmu i konsekwencji), konflikt między dobrem a złem w człowieku (kwestia wolnej woli i odpowiedzialności za własne czyny), motyw femme fatale (Lady Makbet jako zły duch popychający męża do zbrodni) oraz topos theatrum mundi (świata jako teatru, w którym ludzie są tylko aktorami odgrywającymi swoje role).

Kluczowa myśl: Makbet wypowiada słynne słowa: "życie tylko cieniem jest przelotnym, nędznym aktorem, co przez swą godzinę na scenie świata panoszy się i puszy, i milknie potem". Ta refleksja pokazuje, jak ulotne jest ludzkie życie i jak daremna może być żądza władzy.