Nietypowy reportaż - „Zdążyć przed Panem Bogiem"

Utwór Hanny Krall to reportaż, który różni się od typowych tekstów tego gatunku. Autorka przedstawia rozmowy z Markiem Edelmanem w formie wywiadu, gdzie nie tylko pyta o fakty historyczne, ale zagłębia się w osobiste przeżycia i przemyślenia swojego rozmówcy.

Reportaż porusza trudne tematy związane z Zagładą Żydów, ale robi to bez patosu i nadmiernej dramatyzacji. Krall używa oszczędnych środków artystycznych, pozwalając historii przemówić własną siłą.

Warto wiedzieć! Reportaż powinien opowiadać o aktualnych wydarzeniach, ale jak zauważył Bolesław Garlicki, aktualność dotyczy również "wydarzeń przeszłych, których przyczyny lub skutki nie zostały w pełni wyjaśnione."

W książce ważna jest prostota i rzeczowość w mówieniu o sprawach ostatecznych. Zamiast opowiadać o historii w sposób ogólny, autorka skupia się na losach pojedynczych osób, co pomaga lepiej zrozumieć ogrom tragedii.

Czas, miejsce i problematyka

W reportażu występują dwa przeplatające się plany czasowe. Pierwszy dotyczy powstania w getcie warszawskim, które rozpoczęło się 19 kwietnia 1943 roku i trwało do lipca. Drugi plan to lata powojenne, gdy Edelman pracuje jako kardiolog, asystując profesorowi Janowi Mollowi.

Te dwa okresy w życiu bohatera uzupełniają się nawzajem. Jak mówi Edelman: "Dramat jest wtedy, kiedy możesz podjąć jakąś decyzję, kiedy coś zależy od ciebie, a tam (w getcie) wszystko było z góry przesądzone. Teraz w szpitalu chodzi o życie – i za każdym razem muszę podejmować decyzję".

Głównym tematem książki jest martyrologia Żydów podczas II wojny światowej. Marek Edelman, jako świadek i uczestnik tych wydarzeń, opowiada o powstaniu w getcie warszawskim, którego był ostatnim przywódcą po śmierci Mordechaja Anielewicza.

Ciekawostka! Sama Hanna Krall podkreślała, że jej książka "nie jest książką historyczną (...) Jest książką o ludziach w sytuacji ostatecznej, o tym, co człowiek może zrobić ze swoją śmiercią i ze swoim życiem."

Recepcja i znaczenie tytułu

Reportaż po pierwszej publikacji w czasopiśmie "Odra" w 1976 roku wywołał spore kontrowersje. Kazimierz Koźniewski pisał, że tekst "oddziałuje bardziej na zmysły czytającego niż na intelekt" i "bardziej przemawia do uczuć niż do rozumień". Z kolei Tadeusz Drewnowski zauważył, że "od początku nieskrępowana, bezwzględna prawdomówność tej książki była czymś drażniącym i prowokującym."

Tytuł "Zdążyć przed Panem Bogiem" ma głębokie symboliczne znaczenie. Odnosi się do misji, jaką wyznaczył sobie Marek Edelman jako lekarz kardiolog. Sam tłumaczy to słowami: "Pan Bóg już chce zgasić świeczkę, a ja muszę szybko osłonić płomień, wykorzystując Jego chwilową nieuwagę."

Dla Edelmana, który przeżył gehennę getta warszawskiego i był świadkiem śmierci setek tysięcy ludzi, ratowanie życia jako lekarz stało się sposobem na odnalezienie sensu w powojennej rzeczywistości. Próbuje "zdążyć przed Panem Bogiem" - przedłużyć ludzkie życie choćby o kilka lat.

Zapamiętaj! Edelman twierdził, że "każde życie stanowi całe sto procent" - to przekonanie zrodziło się z jego doświadczeń wojennych i towarzyszyło mu w pracy lekarza, gdy podejmował codzienną walkę ze śmiercią.