Zdania pojedyncze i złożone - notatka

Rodzaje zdań

Każde wypowiedzenie w języku polskim może być zdaniem lub równoważnikiem zdania. Zdania pojedyncze zawierają jedno orzeczenie, a zdania złożone dwa lub więcej orzeczeń. Równoważniki zdania nie mają orzeczenia.

Zdania złożone dzielimy na współrzędnie (łączone przecinkiem i spójnikami) oraz podrzędnie (gdy zadajemy pytania między zdaniami). Zdania współrzędne mogą być łączne, rozłączne, wynikowe lub przeciwstawne.

W zdaniu pojedynczym najważniejsze są części zdania. Orzeczenie (czasownikowe lub imienne) to centrum zdania wyrażające czynność lub stan. Podmiot wskazuje wykonawcę czynności i może być gramatyczny, domyślny, szeregowy lub logiczny.

💡 Pamiętaj, że orzeczenie to serce zdania! Bez niego nie mamy do czynienia ze zdaniem, a jedynie z równoważnikiem zdania.

Części zdania - ciąg dalszy

Podmiot może występować w różnych formach. Podmiot domyślny jest ukryty, ale łatwo go odgadnąć, np. "(My) Wyjechaliśmy na wycieczkę". Podmiot szeregowy to kilku wykonawców czynności, np. "Zeszyt, długopis i ołówek są potrzebne".

Przydawka określa rzeczownik i odpowiada na pytania: jaki? która? czyj? ile? Na przykład "Mój brat trenuje piłkę nożną" - "mój" to przydawka.

Dopełnienie uzupełnia informację w zdaniu, np. "Marek zjadł kanapkę". Z kolei okolicznik określa okoliczności czynności - może być okolicznikiem sposobu, miejsca, czasu, przyczyny lub stopnia.

Umiejętność rozpoznawania części zdania pomaga w analizie zdaniowej. Na przykład w zdaniu "Moja dobra koleżanka kupiła swojemu bratu świetną książkę" możemy wskazać przydawki, podmiot, dopełnienia i orzeczenie.

Zdania złożone współrzędnie i podrzędnie

Zdania złożone współrzędnie łączą się przecinkiem i odpowiednimi spójnikami. Wyróżniamy zdania:

• łączne (spójniki: i, oraz, a)
• rozłączne (spójniki: albo, lub)
• wynikowe (spójniki: więc, toteż, dlatego)
• przeciwstawne (spójniki: ale, lecz)

W zdaniach złożonych podrzędnie jedno zdanie jest zależne od drugiego. Zadajemy między nimi pytania, co pomaga określić typ zdania podrzędnego. Dwa podstawowe typy to:

• zdania podmiotowe (odpowiadają na pytania kto? co?) np. "Martwi mnie, że Ania wyjeżdża"
• zdania orzecznikowe (odpowiadają na pytania jaki jest? kim jest?) np. "Książka jest taka, jaką chciałam"

💡 Pomocna wskazówka: w zdaniach współrzędnych oba zdania są równoważne, a w podrzędnych jedno zależy od drugiego!

Rodzaje zdań podrzędnych

Zdania podrzędne przydawkowe określają rzeczownik w zdaniu głównym i odpowiadają na pytania jaki? który? czyj? Na przykład "Lubię książki, które mają ciekawe zakończenie".

Zdania podrzędne dopełnieniowe pełnią funkcję dopełnienia w zdaniu głównym. Typowe spójniki to: że, aby, czy, co. Przykład: "Wiem, że to trudne".

Zdania podrzędne okolicznikowe określają okoliczności czynności w zdaniu głównym:

• czasu: "Pójdę spać, gdy skończę czytać"
• miejsca: "Pojadę, gdzie tylko zechcesz"
• przyczyny: "Nie poszedłem do szkoły, ponieważ byłem chory"
• warunku: "Pójdę z tobą, jeśli mnie zaprosisz"
• przyzwolenia: "Pójdę tam, chociaż będzie padać"

Pamiętaj, że zdanie złożone podrzędnie składa się z zdania głównego (może istnieć samodzielnie) i zdania podrzędnego (nie może istnieć samodzielnie, dopełnia zdanie główne).

💡 Rozpoznawanie rodzaju zdania podrzędnego jest łatwe - po prostu zadaj odpowiednie pytanie między zdaniami!