Geneza powstania w getcie warszawskim

Akcja "przesiedlania na Wschód" rozpoczęta w 1942 roku przez Niemców była w rzeczywistości transportem ludzi do obozu zagłady w Treblince. Po kilku tygodniach w getcie zostało tylko około 120 tysięcy osób.

W październiku 1942 roku żydowskie organizacje podziemne utworzyły Żydowską Organizację Bojową (ŻOB). Komendantem został Mordechaj Anielewicz, a zastępcą Marek Edelman - jeden z nielicznych, którzy przeżyli powstanie.

19 kwietnia 1943 roku wybuchło powstanie w getcie. Nierówna walka trwała 20 dni - bojownicy żydowscy z prostą bronią walczyli przeciwko dobrze wyposażonym wojskom niemieckim. Getto zostało podpalone, a większość powstańców zginęła w płomieniach lub popełniła samobójstwo, by uniknąć niewoli.

Pamiętaj: Tylko kilkanaście osób przeżyło likwidację warszawskiego getta, przedostając się kanałami na "aryjską" stronę miasta.

Marek Edelman i Hanna Krall

Po 30 latach milczenia Marek Edelman, znany kardiolog, zdecydował się opowiedzieć prawdę o powstaniu w getcie. Jego relacja, zapisana przez Hannę Krall, wywołała kontrowersje - pokazywała bowiem nie tylko heroizm, ale też to, jak skrajne warunki wpływały na ludzką moralność.

Hanna Krall poznała Edelmana przypadkowo, przygotowując reportaż o operacjach serca. Zapytana o getto wywołała u niego wspomnienia, które stały się podstawą książki "Zdążyć przed Panem Bogiem".

Dla Edelmana jako lekarza życie zawsze było najważniejsze. W getcie panowały jednak inne reguły - tam nikt nie rokował szansy na życie, zawsze istniało ryzyko śmierci. Stojąc przy bramie Umschlagplatzu jako goniec szpitalny, ratował chorych i działaczy podziemia.

Warto wiedzieć: Edelman porównywał swoją pracę lekarza do ratowania ludzi przy bramie Umschlagplatzu - w obu przypadkach chodziło o ocalenie jak największej liczby osób.

Życie i śmierć w getcie

"Nic większego niż śmierć" - tak Edelman opisywał realia getta, gdzie wszystko było z góry przesądzone. Niemcy osiągali wysokie liczby ofiar, posługując się szantażem i kłamstwem, mamili mieszkańców obietnicą chleba.

W czasie akcji likwidacyjnej chodziło już tylko o "wybór sposobu umierania" i "estetykę śmierci". To był jeden z powodów wybuchu powstania - chodziło o to, "aby nie dać się zarżnąć, kiedy po nas z kolei przyszli".

Nawet personel medyczny pomagał czasem "przyspieszyć śmierć" - pielęgniarki wstrzykiwały truciznę swoim bliskim, by uratować ich od komory gazowej. Lekarka Inka oddała swoją porcję cyjanku dzieciom, by zapewnić im spokojną śmierć.

Pamiętaj: Śmierć w domu lub szpitalu była tak nierealna, że budziła śmiech - jak w przypadku Mikołaja, który "zwyczajnie umarł na łóżku, jak człowiek".

Estetyka śmierci

Krystyna Krahelska - poetka i modelka do pomnika Nike - stała się dla Edelmana symbolem "pięknej śmierci". Zginęła w powstaniu warszawskim na tle pola słoneczników: "Coś to za piękne życie i piękna śmierć".

Nieestetyczne umieranie było codziennością w getcie. Zdarzały się przypadki kanibalizmu, ludzie ginęli z głodu. Prowadzono nawet "badania naukowe" nad głodem, bo było dużo "materiału badawczego".

Powstańcy planowali różne sposoby "godnego umierania". Dawid chciał, żeby wszyscy rzucili się na mury i przedarli na stronę aryjską. Estera proponowała podpalenie getta. Za najbardziej godną uznawano śmierć z bronią w ręku.

Ważne: Te plany nie brzmiały patetycznie, tylko "rzeczowo" - świadczy to o desperacji sytuacji w getcie.

Bohaterowie i ich historie

Mordechaj Anielewicz - komendant ŻOB-u, był synem handlarki rybami. Ambitny i oczytany, ale psychicznie nieprzygotowany do tak trudnej funkcji. Nigdy nie widział tego, co działo się na Umschlagplatzu. 8 maja 1943 roku najpierw zastrzelił dziewczynę, a potem popełnił samobójstwo.

Michał Klepfisz - inżynier, który zasłonił własnym ciałem karabin maszynowy, umożliwiając ucieczkę grupie Edelmana. Pośmiertnie odznaczony Krzyżem Virtuti Militari.

Adam Czerniakow - przewodniczący Rady Żydowskiej, popełnił samobójstwo 23 lipca 1942 roku, w drugim dniu akcji "przesiedlania na Wschód". Był jedyną osobą, która mogła potwierdzić słowa Edelmana.

Ciekawostka: Wielu bohaterów powstania nigdy nie opowiadało o swoich przeżyciach - jak Celina, która walczyła ramię w ramię z Edelmanem.

Postacie kobiece w getcie

Krystyna Krahelska pozowała do pomnika Syreny, pisała wiersze i śpiewała dumki. Dla Marka Edelmana stała się symbolem pięknej śmierci - wysoka, jasne włosy, zginęła bohatersko w powstaniu warszawskim.

Rywka Urman - przykład nieestetycznego umierania. Z głodu odgryzła kawałek swojego zmarłego synka. Ta historia pokazuje, do czego może doprowadzić desperacja i głód.

Pola Lifszyc - młoda, ładna dziewczyna, która nie przypominała wyglądem Żydówki. Miała duże szanse na ukrycie się po stronie aryjskiej, ale gdy zobaczyła matkę w transporcie, dobrowolnie do niej dołączyła.

Frania - ocalona dzięki "numerowi życia", odpchnęła od siebie matkę, która nie otrzymała karteczki. Później wykazała się niezwykłą odwagą, ratując kilkanaście osób.

Pamiętaj: Te historie pokazują, jak różnie ludzie reagowali w sytuacjach granicznych - od heroizmu po desperację.

Lekarze i badacze w getcie

Teodozja Goliborska prowadziła w getcie badania nad głodem, była autorką pracy "Choroba głodowa". Po wojnie wyjechała do Australii. Jej badania to mrożący krew w żyłach przykład "wykorzystania" tragedii do celów naukowych.

Elżbieta Chłtkowska współpracowała z Edelmanem, była współautorką pracy "Zawał serca". Popełniła samobójstwo, gdy choroba uniemożliwiła jej wykonywanie obowiązków. Po jej śmierci utworzono nagrodę jej imienia za osiągnięcia w kardiochirurgii.

"Profesor" (Jan Moll) - pierwszy lekarz przeprowadzający operacje na otwartym sercu podczas zawału. Pracował z Edelmanem w łódzkiej klinice, pokazany od czasów okupacji jako młody chirurg w radomskim szpitalu.

Wniosek: Książka pokazuje, jak losy ludzi splatały się w czasie wojny i po niej - wielu z tych, którzy przeżyli, kontynuowało ratowanie życia jako lekarze.

Przesłanie utworu

"Zdążyć przed Panem Bogiem" to nie tylko relacja historyczna, ale przede wszystkim opowieść o wyborach moralnych w sytuacjach granicznych. Edelman przez lata milczał, bo przedstawiciele partii politycznych uznali, że mówi o powstaniu "bez właściwego charakteru" - brakowało patosu i nienawiści.

Książka pokazuje różne oblicza heroizmu i tchórzostwa. Antek (zastępca Anielewicza) opuścił getto przed powstaniem i po wojnie starał się pokazywać je w innym świetle niż Edelman.

Prawda o getcie była bolesna - nie było w niej miejsca na fałszywy heroizm. Edelman jako lekarz rozumiał wartość życia i dlatego jego relacja była tak autentyczna i przejmująca.

Najważniejsze: Ten utwór uczy, że prawdziwy heroizm polega nie na patetycznych słowach, ale na codziennym ratowaniu ludzkiego życia - czy to w getcie, czy w szpitalu.