Matura WOS - Kompleksowe Notatki

Podstawy socjologii i struktura społeczna

Socjalizacja to proces, dzięki któremu stajesz się pełnoprawnym członkiem społeczeństwa. Rozpoczyna się w rodzinie (socjalizacja pierwotna), ale może też przebiegać odwrotnie - gdy starsze pokolenie uczy się od młodszego (socjalizacja odwrotna). Niestety, czasem socjalizacja opiera się na złych wzorcach (socjalizacja dewiacyjna), wtedy potrzebna jest resocjalizacja.

Społeczeństwo jest podzielone na różne poziomy. Mikrostrukturę tworzą małe wspólnoty jak rodzina, a makrostrukturę - duże grupy społeczne i klasy. Ruchliwość społeczna może być pozioma (zmiana grupy na tym samym poziomie) lub wertykalna (awans lub degradacja).

Ludzie różnie reagują na normy społeczne. Konformizm to podporządkowanie się presji grupy, nonkonformizm - sprzeciw wobec norm, a antykonformizm - całkowite odrzucenie wszystkich zasad. Wobec prawa możesz być legalistą (posłuszny), oportunistą (posłuszny dla korzyści) lub anarchistą (odrzucającym wszelkie prawo).

Pamiętaj: Na maturze często pytają o różnice między rodzajami socjalizacji i ruchliwości społecznej!

Konflikty, mniejszości i bezrobocie

Konflikty można rozwiązywać na różne sposoby. Mediacja to rozmowy z udziałem mediatora, arbitraż - decyzja niezależnego arbitra (wiążąca), a koncyliacja - działanie bezstronnej komisji międzynarodowej.

W Polsce żyją różne mniejszości narodowe i etniczne. Pierwsze mają własne państwo (jak Niemcy), drugie nie (jak Romowie czy Tatarzy). Mniejszości narodowe mają specjalne uprawnienia - mogą używać swojego języka w urzędach, tworzyć dwujęzyczne tablice i mają zwolnienie z progu wyborczego.

Bezrobocie ma różne przyczyny. Strukturalne wynika z problemów gospodarki, koniunkturalne - ze spadku popytu, sezonowe - z wahań aktywności, a frykcyjne - z naturalnego ruchu na rynku pracy.

Społeczeństwa ewoluowały od pierwotnych (zbieracko-łowieckich) przez tradycyjne (feudalne) i industrialne po współczesne postindustrialne (usługowe). Dziś mamy do czynienia ze społeczeństwem informacyjnym, gdzie najważniejsza jest wiedza.

Wskazówka: Zapamiętaj rodzaje bezrobocia - to częsty temat na maturze!

Unia Europejska i system polityczny

Integracja europejska przeszła długą drogę - od Traktatu Paryskiego (EWWS) przez Traktat Rzymski (EWG) po Traktat Lizboński. Aby wstąpić do UE, państwo musi spełnić kryteria kopenhaskie - mieć stabilną demokrację, funkcjonującą gospodarkę rynkową i zdolność do przyjęcia zobowiązań członkowskich.

UE ma kilka kluczowych organów. Parlament Europejski to organ reprezentatywny, Rada Europejska - decyzyjny, a Komisja Europejska - wykonawczy z wyłącznym prawem inicjatywy ustawodawczej.

Partie polityczne działają w różnych systemach. System dwupartyjny (USA, Wielka Brytania) daje szansę na władzę tylko dwóm partiom, wielopartyjny - trzem lub więcej (często wymaga koalicji).

Wybory mogą być większościowe (wygrywa kandydat z największą liczbą głosów) lub proporcjonalne (mandaty dzielone proporcjonalnie do poparcia). W Polsce używamy formuły D'Hondta, która sprzyja większym partiom, i klauzuli zaporowej (5% dla partii, 8% dla koalicji).

Ważne: Znaj różnice między organami UE i systemami wyborczymi - to podstawa politologii!

Parlament, rząd i prawo w Polsce

Polski Sejm liczy 460 posłów, Senat - 100. By zostać posłem, musisz mieć 21 lat, senatorem - 30. Kworum to minimalna liczba obecnych potrzebna do podjęcia decyzji. Posłowie mają immunitet parlamentarny - materialny (za wypowiedzi) i formalny (przed aresztowaniem).

Inicjatywę ustawodawczą mają: 15 posłów, Senat, Prezydent, Rada Ministrów lub 100 tys. obywateli. Referendum może być obligatoryjne lub fakultatywne - do ważności potrzeba udziału ponad połowy uprawnionych.

Rząd może być większościowy, koalicyjny lub mniejszościowy. Konstruktywne wotum nieufności oznacza, że obalając rząd, Sejm musi wskazać nowego premiera. Prezydent ma prawo weta wobec ustaw (ale nie wobec budżetu).

Sądy w Polsce to: powszechne, administracyjne, Sąd Najwyższy (kasacyjny), Trybunał Konstytucyjny (bada zgodność ustaw z konstytucją) i Trybunał Stanu (dla najwyższych urzędników). NIK kontroluje działanie organów państwa.

Pamiętaj: Procedury parlamentarne i kompetencje organów państwa to ulubione tematy egzaminatorów!