Czym są prawa człowieka?

Prawa człowieka mają cztery kluczowe cechy, które musisz zapamiętać. Są powszechne (należą się każdemu), nienaruszalne (nie trzeba ich uzasadniać), przyrodzone (masz je od urodzenia) oraz niezbywalne (nikt ci ich nie odbierze).

Dzielimy je na prawa negatywne i pozytywne. Prawa negatywne ograniczają władzę - nie może ona ingerować w twoje życie bez powodu. Prawa pozytywne zobowiązują państwo do konkretnych działań dla obywateli.

Istnieją trzy generacje praw człowieka. Pierwsza to prawa osobiste, obywatelskie i polityczne (jak wolność słowa). Druga obejmuje prawa ekonomiczne, socjalne i kulturalne (prawo do pracy). Trzecia to prawa solidarnościowe - kolektywne prawa całych społeczeństw.

Klauzule limitacyjne określają, kiedy można ograniczyć twoje prawa, a klauzule derogacyjne pozwalają je czasowo zawiesić. Niektóre prawa, jak prawo do życia, są niederogowalne - nie można ich nigdy zawiesić.

Pamiętaj: W Polsce prawa można ograniczyć tylko ustawą, gdy jest to konieczne dla bezpieczeństwa, ale nie można naruszyć ich istoty.

Dlaczego łamie się prawa człowieka?

Prawa człowieka są łamane z czterech głównych powodów, które warto rozumieć. Przyczyny ekonomiczne to trudne warunki życia - ludzie godzą się na niehumanitarne warunki pracy z desperacji.

Przyczyny polityczne występują w reżimach, gdzie władza używa przemocy, cenzury i prześladuje przeciwników. Przyczyny prawne to odmowa państw przystąpienia do międzynarodowych umów chroniących prawa człowieka.

Przyczyny kulturowe są może najbardziej skomplikowane - to normy społeczne, które dopuszczają gorsze traktowanie niektórych grup ludzi.

Ochrona praw człowieka w Polsce

Polska Konstytucja dzieli nasze prawa na trzy grupy: osobiste, polityczne oraz ekonomiczne, socjalne i kulturalne. Co ciekawe, niektóre prawa przysługują tylko cudzoziemcom - to prawo do azylu i ubiegania się o status uchodźcy.

Konstytucja gwarantuje ci konkretne środki ochrony. Masz prawo do sądu, prawo do odszkodowania za krzywdy wyrządzone przez urzędy oraz możliwość zwrócenia się do Rzecznika Praw Obywatelskich (RPO). Możesz też złożyć skargę konstytucyjną do Trybunału Konstytucyjnego.

Ważne: Z RPO może skorzystać każdy - nie tylko Polacy, ale też cudzoziemcy i bezpaństwowcy.

Europejski system ochrony praw człowieka

W Europie twoją ochronę zapewniają trzy organizacje: Rada Europy, Unia Europejska i OBWE. To kompleksowy system, który daje ci realne możliwości obrony swoich praw.

Europejska konwencja praw człowieka z 1950 roku to fundament europejskiej ochrony. Najważniejszą instytucją jest Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu - to tu możesz złożyć skargę na państwo, które naruszyło twoje prawa.

Trybunał rozpatruje skargi indywidualne (od osób i organizacji) oraz międzypaństwowe. Jeśli wygra twoja sprawa, wyrok jest wiążący dla państwa i możesz otrzymać odszkodowanie.

Europejska karta społeczna chroni twoje prawa ekonomiczne - bezpieczeństwo pracy, ochronę pracowniczą i godne warunki życia. Komisarz Praw Człowieka monitoruje, czy kraje wypełniają swoje zobowiązania.

Unia Europejska ma własną Kartę praw podstawowych i Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich w Strasburgu. Do Rzecznika może zwrócić się każdy mieszkaniec UE w sprawach dyskryminacji, nadużywania władzy czy nieuzasadnionych zwłok.

Praktyczna rada: Zanim złożysz skargę do europejskich instytucji, musisz wyczerpać wszystkie możliwości w polskich sądach.

Światowy system ochrony praw człowieka

Powszechna Deklaracja Praw Człowieka z 10 grudnia 1948 roku to najważniejszy dokument w historii praw człowieka. Uchwaliło ją Zgromadzenie Ogólne ONZ i zawiera katalog podstawowych praw osobistych, politycznych, gospodarczych, społecznych i kulturalnych.

ONZ utworzyła specjalne komitety traktatowe do ochrony konkretnych praw - od Komitetu Praw Człowieka po Komitet Praw Dziecka. W 1966 roku uchwalono dwa kluczowe pakty: praw obywatelskich i politycznych oraz praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych.

Wysoki Komisarz ONZ ds. Praw Człowieka koordynuje działania na rzecz ochrony praw, przeciwdziała ich łamaniu i pomaga państwom wprowadzać odpowiednie rozwiązania. Prowadzi też akcje edukacyjne na całym świecie.

Międzynarodowy Trybunał Karny w Hadze, powołany Statutem rzymskim z 1998 roku, sądzi najcięższe zbrodnie: ludobójstwo, zbrodnie przeciwko ludzkości, zbrodnie wojenne i zbrodnie agresji. Odpowiadają przed nim osoby fizyczne, nawet najwyżsi politycy i wojskowi.

Wysoki Komisarz ONZ ds. Uchodźców (UNHCR) w Genewie pomaga uchodźcom, przesiedleńcom wewnętrznym i bezpaństwowcom. Zapewnia ochronę prawną, środki do życia i wspiera integrację ze społeczeństwem.

Ciekawostka: MTK nie sądzi państw ani organizacji - tylko konkretne osoby, nawet jeśli pełnią najwyższe funkcje.

Organizacje pozarządowe a prawa człowieka

Amnesty International, założona w 1961 roku przez brytyjskiego prawnika Petera Benensona, to najsłynniejsza organizacja broniąca praw człowieka. W 1977 roku otrzymała Pokojową Nagrodę Nobla za walkę z torturami i prześladowaniami.

AI działa przez grupy lokalne i szkolne w każdym kraju. Organizuje kampanie informacyjne, opracowuje raporty o łamaniu praw człowieka i walczy o uwolnienie "więźniów sumienia" oraz zniesienie kary śmierci.

Helsińska Fundacja Praw Człowieka (1990) monitoruje polskie prawo i jego wpływ na prawa człowieka. Interweniuje w przypadku naruszeń i organizuje programy szkoleniowe.

Human Rights Watch (1978, USA) prowadzi badania na temat praw człowieka na świecie. Publikuje raporty w światowych mediach i lobbuje za przestrzeganiem praw człowieka.

Międzynarodowy Ruch Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca pomaga ofiarom wojen, klęsk żywiołowych i katastrof. Polski Czerwony Krzyż (1919) organizuje krwiodawstwo, szkoli z pierwszej pomocy i promuje ideę pomagania.

Inne ważne organizacje to La Strada (pomoc ofiarom handlu ludźmi), Panoptykon (ochrona prywatności), Court Watch Polska (poprawa wymiaru sprawiedliwości) i Caritas Polska (działalność charytatywna).

Pamiętaj: Organizacje pozarządowe często są pierwszą linią obrony praw człowieka - działają tam, gdzie państwo zawodzi.