Źródła Prawa: Wiedza o Społeczeństwie

Źródła Prawa

System prawny opiera się na różnych rodzajach aktów prawnych. Akty prawa powszechnie obowiązującego są ustanawiane przez organy władzy (np. parlament) i dotyczą wszystkich obywateli na całym terytorium państwa. Akty prawa miejscowego obowiązują tylko na określonych obszarach i są wydawane przez organy samorządu terytorialnego. Natomiast akty prawa wewnętrznie obowiązującego dotyczą wyłącznie jednostek organizacyjnych podległych organowi, który je wydaje.

Istnieją też akty stosowania prawa (nienormatywne), które nie są źródłami prawa, ale są wydawane przez organy władzy sądowniczej.

W polskim systemie prawnym obowiązuje ściśle określona hierarchia aktów prawnych. Najważniejszym aktem jest Konstytucja RP, po niej kolejno: umowy międzynarodowe, prawo Unii Europejskiej, umowy międzynarodowe ratyfikowane za zgodą wyrażoną w ustawie lub referendum, ustawy, rozporządzenia z mocą ustawy, akty prawa miejscowego i rozporządzenia, a na końcu umowy międzynarodowe niewymagające zgody wyrażonej w ustawie.

Warto zapamiętać! Hierarchia aktów prawnych nie jest przypadkowa - określa ona, które przepisy mają pierwszeństwo w przypadku sprzeczności między różnymi regulacjami.

Konstytucja RP i umowy międzynarodowe

Konstytucja RP jest najwyższym aktem prawnym w Polsce. Określa podstawowe wartości i zasady działania państwa. Jej treść jest trudna do zmiany, co zapewnia stabilność systemu prawnego.

Umowy międzynarodowe ratyfikowane są ważnym źródłem prawa powszechnie obowiązującego. Wchodzą do polskiego systemu prawnego po ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw. Ratyfikacji dokonuje Prezydent RP, a odwołanie umowy wymaga analogicznej procedury jak jej zatwierdzenie.

Umowy ratyfikowane dzielą się na dwie kategorie ze względu na ich rangę:

• Ratyfikowane za zgodą parlamentu lub obywateli mają rangę ponadustawową
• Ratyfikowane bez tej zgody mają rangę podustawową

Prawo Unii Europejskiej stanowi ważny element polskiego systemu prawnego. Zgodnie z koncepcją multicentryczności obok krajowych organów władzy istnieją ośrodki zagraniczne, które również wydają akty normatywne. Obowiązuje zasada pierwszeństwa stosowania prawa unijnego przed krajowym, ale tylko w zakresie kompetencji, na które zgodziły się państwa członkowskie.

Uwaga! W przypadku gdy referendum ratyfikacyjne nie zostanie zorganizowane, Sejm i Senat mogą wyrazić zgodę na ratyfikację większością 2/3 głosów.

Prawo Unii Europejskiej

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) z siedzibą w Luksemburgu to najważniejszy organ sądowniczy UE. Jego zadaniem jest pilnowanie przestrzegania prawa wspólnotowego. TSUE może nakładać kary finansowe na państwa członkowskie, które naruszyły prawo unijne, a także interpretuje prawo UE.

Prawo Unii Europejskiej dzieli się na dwa główne rodzaje:

• Prawo pierwotne - wynika z wielostronnych traktatów i stanowi podstawę funkcjonowania UE
• Prawo wtórne - obejmuje akty wydawane w celu realizacji zasad i celów zawartych w traktatach

Do fundamentalnych aktów prawa pierwotnego należą traktaty założycielskie: Traktat o Unii Europejskiej (1993), Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (2009) oraz Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Energii Atomowej (1958).

Ważnym dokumentem jest również Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej z 2000 roku, która określa zbiór praw człowieka i obowiązków obywatelskich w UE.

Ciekawostka! Prawo unijne ma pierwszeństwo przed prawem krajowym, ale tylko w obszarach, w których państwa członkowskie zgodziły się przekazać swoje kompetencje Unii Europejskiej.

Traktaty UE i ustawy krajowe

Oprócz traktatów założycielskich w systemie prawa UE funkcjonują także traktaty rewizyjne (zmieniające lub uzupełniające traktaty założycielskie, np. Traktat Lizboński z 2007 r.) oraz traktaty akcesyjne (dotyczące przystąpienia do UE, np. Traktat z Aten z 2003 r.).

Akty prawa wtórnego są wydawane przez organy UE na mocy upoważnień wynikających z traktatów. Należą do nich: dyrektywy, rozporządzenia, opinie, decyzje i zalecenia.

W polskim systemie prawnym ustawy są aktami normatywnymi wydawanymi przez parlament. Regulują szeroki zakres spraw z różnych sfer życia społecznego. Istnieje tzw. obowiązkowa materia ustawowa, która określa, co musi zostać uregulowane w ustawach (np. budżet, prawa).

Kodeksy to szczególne zbiory przepisów opisujące konkretną dziedzinę stosunków prawnych. Przykłady to:

• Kodeks wyborczy (prawo konstytucyjne) - określa zasady przeprowadzania wyborów
• Kodeks pracy (prawo materialne) - zawiera podstawowe zasady prawa pracy
• Kodeks postępowania cywilnego (prawo procesowe) - określa zasady postępowania przed sądem cywilnym

Wskazówka! Zgodność ustaw z Konstytucją sprawdza Trybunał Konstytucyjny - jest to ważny mechanizm kontroli w systemie prawnym.

Kodeksy w polskim systemie prawnym

Polski system prawny zawiera szereg kodeksów regulujących różne dziedziny prawa. Najważniejsze z nich to:

W prawie cywilnym mamy Kodeks cywilny (prawo materialne), który reguluje własność, prawa rzeczowe, spadki i zobowiązania; Kodeks postępowania cywilnego (prawo procesowe) określający zasady rozstrzygania spraw przez sądy; Kodeks rodzinny i opiekuńczy (prawo materialne) regulujący stosunki rodzinne oraz Kodeks spółek handlowych (prawo materialne) określający organizację spółek.

W prawie karnym funkcjonuje Kodeks karny (prawo materialne) zawierający zasady odpowiedzialności karnej i kary; Kodeks postępowania karnego (prawo procesowe) określający zasady procesu; Kodeks karny skarbowy (prawo materialne i procesowe) dotyczący wykroczeń finansowych oraz Kodeks karny wykonawczy (prawo procesowe) regulujący wykonywanie orzeczeń.

Dodatkowo istnieje Kodeks wykroczeń (prawo materialne) wraz z Kodeksem postępowania w sprawach o wykroczenia (prawo procesowe), które regulują odpowiedzialność za mniejsze przewinienia.

Pamiętaj! Różnica między prawem materialnym a procesowym jest kluczowa - prawo materialne określa nasze prawa i obowiązki, a procesowe wskazuje, jak je egzekwować przed sądami.

Prawo administracyjne i rozporządzenia

W obszarze prawa administracyjnego najważniejszy jest Kodeks postępowania administracyjnego (prawo procesowe), który określa zasady prowadzenia postępowań przez organy administracji. Istnieje też Kodeks morski (prawo materialne) regulujący stosunki związane z żeglugą.

Rozporządzenie z mocą ustawy ma rangę równą ustawie, ale może być wydane tylko w czasie stanu wojennego przez Prezydenta RP na wniosek Rady Ministrów. Musi spełniać określone zasady: być zgodne z ustawami dotyczącymi stanu wojennego, nie może nadmiernie ograniczać praw człowieka, zmieniać zasad odszkodowania, a jego regulacje muszą zmierzać do szybkiego zakończenia stanu wojennego.

Rozporządzenia zwykłe mają rangę podustawową i są aktami wykonawczymi służącymi do realizacji ustaw. Mogą je wydawać: Rada Ministrów, Prezes Rady Ministrów, KRRiT oraz Prezydent RP. Obowiązuje zakaz subdelegacji, czyli przekazania swoich kompetencji ustawowych do wydania rozporządzenia innym podmiotom.

Ważne! Rozporządzenia z mocą ustawy to wyjątkowy instrument prawny stosowany tylko w szczególnych okolicznościach, kiedy normalne funkcjonowanie państwa jest zagrożone.

Akty prawa miejscowego i wewnętrznego

Akty prawa miejscowego to ważne elementy lokalnego systemu prawnego. Aby akt został zaliczony do tej kategorii, musi zostać ustanowiony przez organ samorządu terytorialnego albo organ terenowej administracji rządowej i obowiązywać wyłącznie na obszarze administracyjnie podporządkowanym. Akt powinien być wydany na podstawie upoważnienia, które może mieć charakter ogólny (np. w sytuacjach kryzysowych).

O ważności aktów samorządu terytorialnego decyduje wojewoda, a administracji rządowej - Prezes Rady Ministrów. Co istotne, przepisy prawa miejscowego nie podlegają kontroli Trybunału Konstytucyjnego. Publikowane są w wojewódzkim dzienniku urzędowym.

Do aktów prawa miejscowego zaliczamy uchwały (wydawane przez sejmik województwa, radę gminy, radę powiatu) oraz zarządzenia (wydawane przez wójta, burmistrza, prezydenta - mają charakter nienormatywny).

Akty prawa wewnętrznego obowiązują tylko konkretnych adresatów podlegających organowi wydającemu. Istnieją też specyficzne źródła prawa o charakterze powszechnym i randze ponadustawowej, np. Regulamin Sejmu.

Pamiętaj! Każdy akt prawny musi zostać opublikowany w odpowiednim dzienniku prawnym, aby mógł wejść w życie - to realizacja zasady jawności prawa.