Systemy Polityczne Państw Świata

System parlamentarno-gabinetowy (Wielka Brytania)

System polityczny Wielkiej Brytanii to dziedziczna monarchia parlamentarna, gdzie prawdziwa władza leży w rękach parlamentu i rządu, a nie monarchii. Dwuizbowy parlament składa się z Izby Gmin (niższej) i Izby Lordów (wyższej).

Izba Gmin jest izbą ważniejszą - jej członkowie są wybierani w wyborach powszechnych przez obywateli. Izba Lordów pełni funkcję rewizyjną i kontrolną - jej członkowie (parowie) uzyskują dożywotni mandat dzięki mianowaniu przez monarchę. Mogą oni czasowo wstrzymać uchwalenie ustawy, zgłaszać projekty ustaw lub formułować poprawki.

Władza wykonawcza formalnie należy do monarchy, który jednak realnej władzy nie posiada (zgodnie z zasadą "król panuje, ale nie rządzi"). Faktyczną władzę wykonawczą sprawuje gabinet (rząd) z premierem na czele. Monarcha mianuje premierem lidera partii, która zdobyła większość w Izbie Gmin. Premier tworzy rząd, a monarcha formalnie mianuje jego członków.

Warto zapamiętać! Gabinet za swoje działania odpowiada politycznie przed Izbą Gmin. Aby utrzymać się u władzy, musi posiadać jej zaufanie i poparcie. Utrata poparcia oznacza konieczność podania się rządu do dymisji.

System parlamentarno-gabinetowy - cechy charakterystyczne

W brytyjskim systemie parlamentarno-gabinetowym istnieją unikalne rozwiązania ustrojowe. Jednym z nich jest Commonwealth - Wspólnota Narodów łącząca państwa, które kiedyś były częścią brytyjskiego imperium kolonialnego.

Ciekawym elementem jest też Gabinet Cieni tworzony przez opozycję. Jego struktura odpowiada właściwemu gabinetowi, a zadaniem jest kontrolowanie władzy wykonawczej i proponowanie alternatywnych rozwiązań. To również sposób na przygotowanie się do potencjalnego przejęcia władzy.

W Izbie Gmin obowiązuje specyficzna ordynacja wyborcza - każdy okręg wyborczy wybiera jednego posła, a zwycięża kandydat z największą liczbą głosów w danym okręgu (zasada "zwycięzca bierze wszystko"). Nie liczy się ogólna liczba głosów w całym kraju, tylko wyniki w poszczególnych okręgach.

Ważnym mechanizmem jest także kontrasygnata - dodatkowy podpis premiera lub właściwego ministra, który nadaje dokumentom podpisanym przez monarchę prawomocność. To minister, a nie monarcha, ponosi odpowiedzialność za podpisany dokument.

Ciekawostka! Gdy rząd utraci zaufanie Izby Gmin, premier musi podać się do dymisji, co automatycznie oznacza dymisję całego rządu. Jest to jeden z najważniejszych mechanizmów kontroli parlamentu nad władzą wykonawczą.

System semiprezydencki (Francja)

Francja to republika o systemie semiprezydenckim (parlamentarno-prezydenckim), funkcjonująca na podstawie Konstytucji z 1958 roku. Jest to państwo jednolite, podzielone na departamenty (podobnie jak województwa w Polsce).

Parlament francuski składa się z dwóch izb:

• Zgromadzenie Narodowe (izba niższa) – deputowani wybierani w wyborach powszechnych i bezpośrednich, odgrywa ważniejszą rolę w procesie ustawodawczym
• Senat (izba wyższa) – członkowie wybierani w wyborach pośrednich przez elektorów (lokalne władze), pełni funkcję doradczą i reprezentuje interesy terytorialne

Władza wykonawcza jest dualistyczna – sprawują ją wspólnie prezydent i rząd z premierem na czele. Prezydent ma wiodącą rolę, ponieważ jest wybierany przez obywateli w wyborach powszechnych (kadencja 5 lat, możliwa jedna reelekcja). Wyznacza premiera i członków rządu oraz przewodniczy posiedzeniom rządu.

Rząd z kolei musi mieć zarówno poparcie większości parlamentarnej, jak i zaufanie prezydenta. Premier pośredniczy między prezydentem a parlamentem. Rząd odpowiada politycznie przed Zgromadzeniem Narodowym.

Ważne! W systemie semiprezydenckim mamy do czynienia z dualizmem władzy wykonawczej, gdzie zarówno prezydent jak i premier mają istotne uprawnienia, ale to prezydent ma pozycję dominującą.

System semiprezydencki - charakterystyczne cechy

W systemie francuskim parlament nie ma przewagi nad pozostałymi władzami, ponieważ prezydent posiada realne kompetencje, takie jak powoływanie i rozwiązywanie organów państwowych. Choć parlament może obalić rząd (premiera) poprzez wotum nieufności, nie może odwołać prezydenta.

Prezydent z kolei może rozwiązać Zgromadzenie Narodowe, jeśli to zbytnio się "buntuje". Nawet jeśli parlament uchwali wotum nieufności wobec rządu, prezydent może rozwiązać izbę, która to wotum uchwaliła.

Dualizm władzy wykonawczej jest kluczową cechą systemu semiprezydenckiego. Władza wykonawcza należy zarówno do prezydenta, jak i rządu z premierem na czele. Jednak to głowa państwa ma pozycję dominującą, ponieważ jest wybierana przez obywateli oraz mianuje premiera.

Obowiązuje też zasada niepołączalności – członkowie rządu nie mogą łączyć swojej funkcji z mandatem poselskim. Gdyby mogli zasiadać równocześnie w parlamencie i rządzie, kontrolowaliby sami siebie, co naruszałoby zasadę rozdziału władzy.

Ciekawostka! Francuski system polityczny daje rządowi możliwość omijania głosowania w Zgromadzeniu Narodowym poprzez instytucję ordonansów – rozporządzeń mających moc ustawy. Jest to przykład silnej pozycji władzy wykonawczej.

System semiprezydencki - instrumenty władzy

W systemie francuskim widoczne jest lekceważenie parlamentu - władza wykonawcza ma silne uprawnienia, które pozwalają jej czasem omijać głosowanie w Zgromadzeniu Narodowym dzięki specjalnym przepisom.

Ważnym instrumentem są ordonanse - Zgromadzenie Narodowe może upoważnić rząd do wydawania rozporządzeń mających moc ustawy. Dzięki temu rząd może realizować działalność prawotwórczą bez angażowania parlamentu.

Rada Konstytucyjna to organ mający ograniczać kompetencje Zgromadzenia Narodowego. Jej zadaniem jest badanie zgodności z konstytucją ważnych ustaw oraz regulaminów wewnętrznych obu izb Parlamentu. Decyzje Rady są ostateczne i nieodwołalne.

Rada składa się z 9 członków powoływanych na 9-letnie kadencje:

• 3 powołuje prezydent
• 3 powołuje Zgromadzenie Narodowe
• 3 powołuje Senat

Co trzy lata wymienia się trzech członków, dzięki czemu zachowana jest ciągłość pracy Rady. Takie rozwiązanie zapewnia stabilność (nie wymienia się wszystkich naraz) i równowagę (każda instytucja wymienia jednego swojego co 3 lata).

Zapamiętaj! Prezydent Francji może odwołać premiera (co oznacza dymisję całego rządu) oraz rozwiązać Zgromadzenie Narodowe. Nie może jednak rozwiązać Senatu, co stanowi pewne ograniczenie jego władzy.

System prezydencki (USA)

System prezydencki funkcjonuje w Stanach Zjednoczonych, które są państwem związkowym (federacją stanów) działającym w oparciu o konstytucję z 1787 roku.

Władza ustawodawcza należy do dwuizbowego Kongresu:

• Izba Reprezentantów (izba niższa) – deputowani wybierani w jednomandatowych okręgach wyborczych, na 2-letnią kadencję; każdy stan ma przynajmniej jednego reprezentanta; reprezentuje ogół obywateli USA
• Senat (izba wyższa) – każdy stan ma dwóch senatorów wybieranych większością głosów w okręgach obejmujących cały stan; kadencja senatora trwa 6 lat, z wymianą 1/3 składu co 2 lata; reprezentuje poszczególne stany

Obie izby mają równorzędną rolę w procesie ustawodawczym.

Władza wykonawcza należy do Prezydenta Stanów Zjednoczonych, który obsadza stanowiska sekretarzy departamentów (odpowiedników ministrów w Europie). Sekretarze stoją na czele departamentów federalnych i doradzają prezydentowi. Tworzą Gabinet Prezydenta, który jest wyłącznie ciałem doradczym, bez kompetencji właściwych europejskim gabinetom ministrów.

Wybory prezydenckie w USA są pośrednie i dwustopniowe. Obywatele głosują na elektorów w swoim stanie, którzy zobowiązują się poprzeć danego kandydata. Liczba elektorów z danego stanu odpowiada liczbie jego przedstawicieli w Kongresie. Elektorzy tworzą Kolegium Elektorów, które wybiera prezydenta. Kadencja prezydenta trwa 4 lata, z możliwością jednej reelekcji.

Ciekawostka! System prezydencki USA powstał jako zaprzeczenie rozwiązań ustrojowych Wielkiej Brytanii. Po rewolucji Amerykanie chcieli uniknąć monarchii, dlatego stworzyli republikę z silnym, ale ograniczonym prezydentem.

System prezydencki - charakterystyczne cechy

W systemie prezydenckim parlament nie może pociągnąć do odpowiedzialności politycznej prezydenta ani jego współpracowników. Równocześnie prezydent nie może skrócić kadencji izb parlamentarnych. To kluczowa różnica w porównaniu z systemem parlamentarnym.

Prezydent powołuje i zwalnia sekretarzy, którzy odpowiadają przed nim, a nie przed parlamentem. Nie można odwołać prezydenta (chyba że złamie prawo). Podobnie parlamentarzystów nie można usunąć, chyba że zrezygnują lub złamią prawo.

Obowiązuje zakaz łączenia stanowisk parlamentarnych z urzędami w ramach władzy wykonawczej. Ma to zapobiec sytuacji, w której ta sama osoba tworzyłaby prawo i później je wykonywała, co dałoby jej zbyt dużą władzę.

Prezydent nie może sam proponować ustaw – mogą to robić tylko członkowie Kongresu. Prezydent może zaproponować projekt, ale nie ma prawa sam go wnieść.

System amerykański opiera się na zasadzie równoważenia się władz:

• Parlament kontroluje prezydenta
• Prezydent może zawetować ustawy parlamentu
• Sądy pilnują, aby obie strony działały zgodnie z prawem

Mimo dążenia do równowagi, władze są współzależne:

• Kongres decyduje o budżecie, określając na co rząd (prezydent) może wydawać pieniądze
• Prezydent nominuje ważnych urzędników (sekretarzy, ambasadorów), ale musi mieć zgodę Senatu

Warto wiedzieć! Izba Reprezentantów może postawić prezydenta w stan oskarżenia, a tylko ona może proponować ustawy podatkowe i budżetowe. Z kolei Senat zatwierdza nominacje prezydenta, umowy międzynarodowe oraz prowadzi procesy po oskarżeniu przez Izbę Reprezentantów.

System prezydencki - rozwiązania ustrojowe

Amerykański system polityczny ma kilka charakterystycznych rozwiązań. Poza konstytucją federalną każdy stan ma swoją własną konstytucję, co tworzy złożony system prawny.

Sąd Najwyższy odgrywa kluczową rolę – formułuje oficjalną wykładnię przepisów konstytucji. To on decyduje, jak paragrafy konstytucji mają być interpretowane, i może unieważnić decyzje parlamentu czy prezydenta. Z tego powodu nazywany jest "trzecią izbą Kongresu". Sędziów Sądu Najwyższego mianuje prezydent za zgodą Senatu na okres dożywotni.

Każda z izb Kongresu ma możliwość pozbawienia swojego członka mandatu, jeśli złamie on prawo, dopuści się korupcji, kradzieży lub w inny sposób skompromituje urząd. W takiej sytuacji odbywa się głosowanie, które może skutkować usunięciem parlamentarzysty.

Parlamentarzystom przysługuje immunitet – nie można ich pociągnąć do odpowiedzialności za to, co robią w trakcie pełnienia mandatu (wystąpienia, składanie projektów, głosowanie). Jednak jeśli popełnią przestępstwo, są traktowani jak zwykli obywatele.

Izba Reprezentantów i Senat mają też swoje specyficzne uprawnienia:

Izba Reprezentantów:

• Tworzy i głosuje nad ustawami
• Tylko ona może postawić prezydenta w stan oskarżenia
• Tylko ona może proponować ustawy podatkowe i budżetowe

Senat:

• Również głosuje nad ustawami
• Zatwierdza nominacje prezydenta (np. sekretarzy)
• Zatwierdza umowy międzynarodowe
• Prowadzi procesy w przypadku oskarżenia przez Izbę Reprezentantów

Pamiętaj! W amerykańskim systemie prezydenckim każda władza ma ściśle określone kompetencje i granice, a cały system jest zaprojektowany tak, by żadna z władz nie mogła zdominować pozostałych.

System kanclerski (Niemcy)

System kanclerski powstał po II wojnie światowej w Republice Federalnej Niemiec. Jego celem było zapobieżenie problemom politycznym, które występowały wcześniej w Republice Weimarskiej i doprowadziły do wprowadzenia dyktatury nazistowskiej.

W systemie tym istotnie zmniejszono uprawnienia prezydenta, a realną władzę powierzono kanclerzowi, który stoi na czele rządu federalnego. Jest to reakcja na sytuację z okresu Republiki Weimarskiej, gdy prezydent miał ogromną władzę, a niestabilny parlament nie był w stanie skutecznie rządzić.

Zminimalizowano możliwość wzajemnego wpływania na siebie organów władzy - ograniczono samodzielność ministrów, którzy muszą działać zgodnie z wytycznymi kanclerza, oraz zakres kontroli parlamentu nad władzą wykonawczą.

Prezydent nie ma inicjatywy ustawodawczej ani prawa weta. Nie ponosi odpowiedzialności politycznej przed parlamentem. Jego rola ogranicza się do bycia symbolem władzy państwowej, reprezentowania państwa na zewnątrz oraz pełnienia funkcji arbitra ponad podziałami partyjnymi.

Kanclerz zajmuje najważniejszą pozycję w systemie politycznym i ponosi pełną odpowiedzialność przed parlamentem za działania swojego rządu. Może zostać odwołany przez izbę niższą (Bundestag), ale jedynie w ramach procedury tzw. konstruktywnego wotum nieufności.

Kluczowe pojęcie! Konstruktywne wotum nieufności oznacza, że parlament może odwołać kanclerza tylko wtedy, gdy jednocześnie wybierze nowego. Zapobiega to destabilizacji systemu politycznego i chroni przed powstawaniem próżni władzy.

System kanclerski - struktura władzy

Niemiecki parlament jest dwuizbowy, składa się z Bundestagu (izba niższa) i Bundesratu (izba wyższa).

Bundestag reprezentuje ogół obywateli. Jego członkowie są wybierani w wyborach powszechnych w systemie mieszanym - połowa posłów pochodzi z okręgów jednomandatowych, a druga połowa z list partyjnych. Ma on kluczowe kompetencje w zakresie wyboru kanclerza i kontroli rządu.

Bundesrat reprezentuje kraje związkowe (landy). Jego członkowie są wybierani przez rządy landów, a nie bezpośrednio przez obywateli. Ma ograniczone kompetencje, ale wszystkie ustawy muszą przez niego przejść.

Władza wykonawcza należy do prezydenta federalnego i kanclerza:

Prezydent Federalny pełni głównie funkcje reprezentacyjne i ceremonialne. Jest arbitrem w sprawach międzypartyjnych. Mianuje i odwołuje kanclerza (na podstawie decyzji Bundestagu), a także może rozwiązać parlament, jeśli ten nie może wyłonić szefa rządu.

Prezydenta wybiera Zgromadzenie Związkowe, specjalny organ konstytucyjny powoływany tylko w tym celu. W jego skład wchodzą członkowie Bundestagu oraz taka sama liczba przedstawicieli parlamentów krajów związkowych.

Kanclerz zajmuje najważniejsze miejsce w niemieckim systemie politycznym. Kształtuje politykę państwa (wewnętrzną i zagraniczną), powołuje i odwołuje ministrów oraz ponosi pełną odpowiedzialność za działania swojego rządu. Może zostać odwołany przez Bundestag w wyniku uchwalenia konstruktywnego wotum nieufności.

Wybory prezydenckie w Niemczech odbywają się w maksymalnie trzech głosowaniach. W pierwszych dwóch kandydat musi uzyskać bezwzględną większość głosów. Jeśli to się nie uda, w trzecim głosowaniu wygrywa ten, kto ma najwięcej głosów.

Istotna różnica! Bundestag ma dużą siłę decyzyjną i wpływ na tworzenie ustaw oraz wybór kanclerza. Bundesrat ma znacznie mniejsze kompetencje i może głównie blokować to, co przegłosował Bundestag, ale nie ma inicjatywy ustawodawczej.