Czym są geozagrożenia

Geozagrożenia to zjawiska naturalne, które mogą być niebezpieczne dla zdrowia i życia ludzi. Możemy je podzielić na kilka głównych kategorii według ich przyczyn.

Do geozagrożeń geologicznych zaliczamy trzęsienia ziemi, tsunami, osuwiska, obrywy, spływy gruzowe, wulkanizm i leje krasowe. Wszystkie te zjawiska związane są z procesami zachodzącymi w litosferze.

Geozagrożenia hydrologiczne obejmują różne rodzaje powodzi (opadowe, roztopowe, zatorowe i sztormowe) oraz podtopienia. Z kolei do zagrożeń klimatycznych i meteorologicznych należą silne wiatry (jak huragany i tornada), ulewne deszcze, gradobicia, burze śnieżne, ekstremalne temperatury oraz susze.

⚠️ Warto wiedzieć! Istnieją także geozagrożenia biologiczne, takie jak epidemie, choroby roślin (epifitozy) i zwierząt (epizootie) oraz plagi zwierząt, a także inne zagrożenia, jak spływy błotne, lawiny śnieżne czy kolizje Ziemi z obiektami kosmicznymi.

Powiązania geozagrożeń ze sferami Ziemi

Geozagrożenia rzadko dotyczą tylko jednej sfery Ziemi - zazwyczaj są wynikiem oddziaływania czynników związanych z wieloma sferami jednocześnie. To dlatego są tak złożone i trudne do przewidywania.

Weźmy przykład powodzi opadowej - to zagrożenie hydrologiczne, które powstaje w wyniku intensywnych opadów (zjawisko meteorologiczne). Podobnie spływ błotny może być skutkiem opadów, podcięcia stoku przez falę powodziową lub wstrząsów sejsmicznych - łączy więc zagrożenia meteorologiczne, hydrologiczne i geologiczne.

Pożary to kolejny przykład złożonego geozagrożenia - są skutkiem suszy (zagrożenie meteorologiczne), ale mają ogromny wpływ na biosferę, niszcząc roślinność i zabijając zwierzęta.

Geozagrożenia możemy też podzielić ze względu na sfery Ziemi, z którymi są związane: litosfera (trzęsienia ziemi, wulkanizm), hydrosfera (tsunami, powodzie), atmosfera (huragany, gradobicia) i biosfera (epidemie, plagi zwierząt). Wiele zjawisk łączy się ze sobą, tworząc skomplikowaną sieć powiązań między różnymi sferami Ziemi.

Katastrofy naturalne a klęski żywiołowe

Katastrofy naturalne to zjawiska z grupy geozagrożeń, takie jak trzęsienia ziemi czy tsunami. Kiedy ich skutki zagrażają zdrowiu lub życiu dużej liczby ludzi, a pomoc wymaga nadzwyczajnych środków, wtedy ogłasza się klęskę żywiołową.

Najbardziej narażone na klęski żywiołowe są gęsto zaludnione obszary, na których występuje jednocześnie kilka różnych geozagrożeń. To sprawia, że mieszkańcy takich regionów są szczególnie zagrożeni.

Na świecie możemy zidentyfikować konkretne regiony szczególnie narażone na poszczególne zagrożenia. Obszary sejsmiczne (częste trzęsienia ziemi) występują głównie na granicach płyt tektonicznych. Susze dotykają przede wszystkim regiony o klimacie suchym i półsuchym. Powodzie zagrażają terenom nizinnym i nadrzecznym.

🌋 Ciekawostka! Wulkany koncentrują się głównie na Pacyficznym Pierścieniu Ognia, natomiast cyklony tropikalne mają swoje typowe trasy przemieszczania się nad oceanami. Znajomość tych obszarów pozwala lepiej przygotować się na potencjalne zagrożenia.

Identyfikowanie katastrof i określanie ich zasięgu

Na obszarach, gdzie geozagrożenia występują często, tworzy się plany zarządzania kryzysowego. Zawierają one instrukcje dla służb państwowych oraz matryce ryzyka z informacjami o prawdopodobieństwie wystąpienia zagrożeń i oceną ich skutków.

W Polsce takie plany opracowuje Rządowe Centrum Bezpieczeństwa (RCB). Przewidywanie zagrożeń i przygotowywanie planów reagowania jest dziś o wiele łatwiejsze dzięki nowoczesnym technologiom, zwłaszcza GIS (System Informacji Geograficznej).

GIS zbiera dane o położeniu i cechach obiektów oraz zjawiskach zachodzących w przestrzeni geograficznej. W Polsce stworzono ISOK (Informatyczny System Osłony Kraju), który pomaga ograniczać skutki powodzi - największego zagrożenia według polskiej matrycy ryzyka.

System ten umożliwia wskazywanie obszarów zagrożonych zalaniem oraz opracowywanie planów ewakuacji i ochrony ważnych obiektów. Dzięki niemu służby mogą szybciej i skuteczniej reagować w sytuacjach kryzysowych.

Teledetekcja i ograniczanie skutków klęsk żywiołowych

Teledetekcja to część GIS zajmująca się analizą zdjęć lotniczych i satelitarnych. Ta technologia pozwala automatycznie określić zasięg osuwiska, ustalić obszar objęty pożarem lub wskazać tereny zagrożone tsunami.

Podczas akcji ratunkowych korzysta się z aktualnych obrazów satelitarnych. W Unii Europejskiej stworzono w tym celu system CEMS, który udostępnia zdjęcia obszarów objętych zagrożeniem odpowiednim służbom. Podobne funkcje pełni amerykańsko-japoński system ASTER, tworzący trójwymiarowe modele terenu dotkniętego kataklizmem.

Skutki klęsk żywiołowych ogranicza się również przez systemy ostrzegania. W Polsce osoby przebywające na zagrożonym terenie otrzymują SMS z alertem RCB. W USA działa NOAA, przekazująca informacje przez radio, telewizję, e-mail i SMS-y, a w Japonii ostrzeżenia wysyła JMA.

📱 Praktyczna wskazówka! Coraz większą rolę odgrywa mapowanie kryzysowe, gdzie grupy specjalistów, wolontariuszy i lokalnych informatorów za pomocą aplikacji mobilnych przekazują informacje zebrane w terenie. Dzięki temu pomoc może dotrzeć szybciej tam, gdzie jest najbardziej potrzebna.