Jeziora – geografia rozszerzona

Rodzaje jezior ze względu na pochodzenie

Jeziora polodowcowe to najpopularniejszy typ w Polsce. Wypełniają one zagłębienia pozostawione przez lodowce. Wśród nich wyróżniamy jeziora rynnowe (wąskie, długie i głębokie jak Gopło czy Jeziorak), morenowe (o dużej powierzchni i małej głębokości, np. Śniardwy), wytopiskowe (małe i płytkie) oraz cyrkowe znajdujące się w górach (małe, okrągłe i głębokie).

Jeziora przybrzeżne powstają, gdy mierzeje odcinają zatoki od otwartego morza. Są zazwyczaj dość duże, ale płytkie. W Polsce przykładami są jeziora Łebsko, Gardno i Jamno.

Ciekawostka: Jeziora rynnowe mogą być bardzo głębokie mimo niewielkiej powierzchni - to efekt działania lodowca, który "wydrążył" głęboką rynnę w podłożu.

Na świecie występują też jeziora tektoniczne (w pęknięciach kontynentów, np. Loch Ness), wulkaniczne (w kraterach wulkanów) oraz meteorytowe (powstałe po uderzeniu meteorytu, jak Jezioro Morasko koło Poznania).

Więcej typów jezior według pochodzenia

Jeziora tektoniczne (ryftowe) wypełniają głębokie pęknięcia w skorupie ziemskiej. Są zwykle długie, wąskie i bardzo głębokie. Najbardziej znanymi przykładami są Bajkał oraz szkockie Loch Ness.

Istnieją też jeziora mieszane tektoniczno-lodowcowe, które są zazwyczaj dużymi zbiornikami, jak Ładoga czy Onega w Rosji. Z kolei jeziora reliktowe to pozostałości dawnych mórz, takie jak Morze Kaspijskie i Aralskie.

Na terenach wydmowych możemy spotkać jeziora wydmowe (między pagórkami wydmowymi) i deflacyjne (w zagłębieniach wywianych przez wiatr). Wśród innych ciekawych typów wyróżniamy jeziora osuwiskowe (gdy osuwisko tamuje bieg rzeki), krasowe (w zagłębieniach skał wapiennych) oraz starorzecza (powstałe z odciętych meandrów rzek).

Ważne: Nawet jezioro Bajkał, najgłębsze na świecie, kiedyś powstało - w tym przypadku w wyniku procesów tektonicznych, które utworzyły ogromne pęknięcie w skorupie ziemskiej.

Jeziora naturalne i sztuczne

Oprócz jezior powstałych naturalnie, istnieją również zbiorniki antropogeniczne, czyli stworzone przez człowieka. Należą do nich jeziora zaporowe (powstałe przez przegrodzenie doliny rzecznej zaporą) oraz zbiorniki w wyrobiskach pogórniczych. Niektóre powstały nawet w wyniku prób jądrowych!

W deltach rzek znajdziemy jeziora deltowe, które tworzą się przez nierównomierną akumulację osadów. Przykładem jest Jezioro Druzno w delcie Wisły. W miastach, np. w Warszawie (Jezioro Czerniakowskie), można spotkać naturalne starorzecza - pozostałości dawnych koryt rzecznych.

Na terenach podmokłych występują jeziora bagienne, które często są płytkie i bogate w materię organiczną. Z kolei w obszarach krasowych, gdzie dominują skały wapienne, tworzą się jeziora krasowe jak Jezioro Ochrydzkie na Bałkanach.

Warto wiedzieć: Jezioro Czerniakowskie w Warszawie to naturalne starorzecze Wisły, które zostało odcięte od głównego nurtu rzeki setki lat temu. Dziś jest popularnym miejscem rekreacji.

Rodzaje jezior ze względu na trofizm i zasolenie

Ze względu na trofizm (żyzność) jeziora dzielimy na trzy główne typy. Jeziora oligotroficzne są młode, czyste, z przejrzystą niebieską wodą i niewielką ilością roślinności. Z czasem przekształcają się w jeziora eutroficzne - dojrzałe, z zielonkawą wodą, bogatą roślinnością i licznym zwierzętami. Ostatnim etapem są jeziora dystroficzne - niewielkie, płytkie, z brunatną wodą.

Pod względem zasolenia wyróżniamy jeziora słodkie (zawartość soli poniżej 0,5 g/l), słonawe $0,5-35 g/l$ oraz słone (powyżej 35 g/l). Większość jezior na świecie to zbiorniki słodkowodne. Jeziora słone występują głównie w regionach suchych, gdzie parowanie przewyższa dopływ wody.

Jeziora różnią się też charakterem wymiany wód. Mogą być odpływowe (zasilające rzeki), przepływowe (z dopływami i odpływami) lub bezodpływowe (bez odpływów, z równowagą między dopływem a parowaniem, jak Morze Kaspijskie).

Ciekawostka: Woda w jeziorach przechodzi naturalny cykl "starzenia się" - od czystych jezior oligotroficznych po zamulone, zarastające jeziora dystroficzne. Ten proces może trwać tysiące lat!

Wymiana wód i rekordy jezior

Jeziora odpływowe zasilają swoimi wodami wypływające z nich rzeki. Z kolei jeziora przepływowe, które stanowią większość polskich jezior polodowcowych, przyjmują wodę z jednego lub kilku cieków, a następnie odprowadzają ją dalej. Jeziora bezodpływowe nie mają żadnych odpływów, a ich poziom wody utrzymuje równowaga między dopływem a parowaniem.

Ciekawym kryterium podziału jest też ciągłość zasilania. Jeziora stałe zawsze są wypełnione wodą, okresowe napełniają się tylko w określonej porze roku, a epizodyczne istnieją bardzo krótko - jedynie po obfitych opadach.

Wśród rekordowych jezior świata wyróżniają się:

• najgłębsze: Jezioro Bajkał (ponad 1600 m głębokości!)
• największe: Morze Kaspijskie (mimo nazwy to jezioro)
• najbardziej zasolone: Morze Martwe (stężenie soli jest tak wysokie, że człowiek unosi się na wodzie)

Czy wiesz, że... Morze Kaspijskie, największy bezodpływowy zbiornik wodny na Ziemi, mimo swojej nazwy jest jeziorem! Zawiera 3,5 raza więcej wody niż wszystkie Wielkie Jeziora Ameryki Północnej razem wzięte.