Polityczne podziały świata - wprowadzenie do działu 1

Podział polityczny świata

Czy wiesz, że na świecie jest obecnie 195 państw? Państwo to podstawowa jednostka podziału politycznego świata, która posiada terytorium, ludność oraz suwerenną władzę. Terytorium państwa obejmuje ląd, wody śródlądowe i przestrzeń powietrzną (a w przypadku państw nadmorskich także wody terytorialne do 12 mil morskich od brzegu).

Oprócz państw na mapie świata występują także terytoria zależne. Są to obszary o ograniczonej suwerenności, które nie dążą do pełnej niepodległości, ponieważ korzystają ze wsparcia państw macierzystych. Przykładami są Grenlandia (należąca do Danii) czy Wyspa Bożego Narodzenia (Australia).

Państwa różnią się znacznie pod względem powierzchni. Największym krajem świata jest Rosja (17,1 mln km²), a najmniejszym Watykan (zaledwie 0,44 km²). Polska z powierzchnią 312,7 tys. km² jest państwem średniej wielkości i zajmuje 69. miejsce na świecie.

Warto wiedzieć! Aby dane terytorium uznać za państwo, muszą być spełnione trzy warunki: niepodległość, uznanie międzynarodowe (np. członkostwo w ONZ) oraz sprawowanie realnej władzy na danym terytorium.

Kolonializm i dekolonizacja

Historia współczesnego podziału politycznego świata zaczęła się podczas wielkich odkryć geograficznych. Kiedy Europejczycy dotarli do nowych lądów, rozpoczął się kolonializm – proces podboju i kontroli przez kraje europejskie nad słabiej rozwiniętymi obszarami Azji, Afryki i obu Ameryk.

Imperia kolonialne takie jak Hiszpania, Portugalia, Francja i Wielka Brytania wywarły ogromny wpływ na podbite terytoria. Skutki kolonializmu obejmowały rozwój niewolnictwa, zmiany w strukturze etnicznej, wypieranie lokalnych kultur, a także intensywną eksploatację surowców naturalnych.

Po II wojnie światowej rozpoczął się proces dekolonizacji, czyli odzyskiwania niepodległości przez skolonizowane kraje. Przyczyniły się do tego: osłabienie mocarstw kolonialnych, wzrost świadomości narodowej ludności kolonii oraz zimna wojna między USA a ZSRR.

Dekolonizacja przyniosła znaczące zmiany na mapie świata. Wzrosła liczba niepodległych państw, ale jednocześnie pojawiły się liczne konflikty na tle etnicznym i religijnym, krwawe walki o władzę oraz problemy gospodarcze w nowo powstałych państwach.

Czy wiesz? W 1960 roku ONZ przyjęła deklarację o przyznaniu niepodległości terytoriom kolonialnym, co znacząco przyspieszyło proces dekolonizacji.

Integracja i dezintegracja państw

Na świecie nieustannie zachodzą dwa przeciwstawne procesy. Procesy integracyjne polegają na łączeniu się państw lub nawiązywaniu współpracy militarnej, gospodarczej czy politycznej. Z kolei procesy dezintegracyjne to podział państw lub zerwanie dotychczasowej współpracy.

Po 1989 roku w Europie zaszły ogromne zmiany. Rozpadły się ZSRR, Jugosławia i Czechosłowacja, a jednocześnie zjednoczyły się Niemcy. W wyniku tych przemian powstało 16 nowych państw, co zwiększyło liczbę krajów europejskich do 47.

Niektóre pojęcia związane z podziałem terytorialnym to: secesja (odłączenie się części terytorium od państwa macierzystego, np. Kosowo), enklawa (terytorium otoczone ze wszystkich stron przez inne państwo, np. Watykan) oraz eksklawa (część państwa oddzielona od głównego terytorium innym państwem, np. Obwód Kaliningradzki).

Na świecie działa obecnie około 7,5 tysięcy organizacji międzynarodowych. Najważniejsze z nich to:

• ONZ (Organizacja Narodów Zjednoczonych) – utrzymuje pokój na świecie
• NATO (Organizacja Paktu Północnoatlantyckiego) – zapewnia bezpieczeństwo krajom członkowskim
• Unia Europejska – organizacja polityczno-gospodarcza (Polska jest członkiem od 2004 r.)

Ważne! Integracja państw ma wiele korzyści: wspólna waluta ułatwia handel, możliwy jest swobodny przepływ towarów i usług, a wspólne działania militarne zapewniają większe bezpieczeństwo.

Konflikty zbrojne i terroryzm

Niestety, świat wciąż nękają liczne konflikty. Ich przyczyny możemy podzielić na kilka grup:

• ekonomiczne: walka o dostęp do zasobów naturalnych czy terenów uprzemysłowionych
• polityczne: spory terytorialne, dążenie do niepodległości czy walka o władzę
• społeczne: różnice religijne, etniczne lub działalność ruchów separatystycznych

Terroryzm to forma walki zbrojnej, która przez przemoc i zastraszanie dąży do osiągnięcia celów politycznych, społecznych lub religijnych. Cechuje go przemocowość, bezwzględność, współpraca z grupami przestępczymi oraz nielegalne źródła finansowania. Do najbardziej znanych ataków terrorystycznych należy zamach z 11 września 2001 r. w USA.

Konflikty zbrojne niosą ze sobą poważne konsekwencje. W sferze społecznej powodują wyniszczenie społeczeństw, głód, choroby i fale uchodźców. Pod względem gospodarczym osłabiają ekonomię krajów i prowadzą do izolacji od świata. Niszczą również środowisko naturalne i zabytki kultury.

Pamiętaj! Media często odgrywają znaczącą rolę w konfliktach, mogąc je zarówno nagłaśniać, jak i niekiedy podsycać poprzez sposób relacjonowania wydarzeń.

Podstawowe wskaźniki rozwoju krajów

Na świecie występują ogromne dysproporcje w rozwoju państw. Wynikają one z czynników przyrodniczych (np. ukształtowanie powierzchni), historycznych (np. kolonializm), kulturowych (np. religia), politycznych (np. system gospodarczy) oraz ekonomicznych (np. zasoby finansowe).

Produkt Krajowy Brutto (PKB) to podstawowy wskaźnik ekonomiczny mierzący wartość wszystkich dóbr i usług wytworzonych w danym kraju. Najwyższe PKB mają: USA, Chiny, Japonia, Niemcy i Indie.

Aby lepiej porównywać poziom rozwoju krajów, używa się PKB per capita (na osobę). Na jego podstawie dzieli się państwa na:

• kraje wysoko rozwinięte (powyżej 15 tys. USD)
• kraje średnio rozwinięte (2-15 tys. USD)
• kraje słabo rozwinięte (poniżej 2 tys. USD)

Wskaźnik rozwoju społecznego (HDI) uwzględnia nie tylko dochód narodowy, ale także długość życia i poziom edukacji. Polska należy do grupy krajów o bardzo wysokim poziomie rozwoju społecznego.

Ciekawostka! Skrót BRICS oznacza grupę pięciu szybko rozwijających się gospodarek: Brazylii, Rosji, Indii, Chin i Republiki Południowej Afryki. Te kraje, choć wciąż uznawane za rozwijające się, mają ogromny potencjał i rosnące znaczenie w światowej gospodarce.

Charakterystyka państw według poziomu rozwoju

Życie w różnych krajach może bardzo się różnić w zależności od ich poziomu rozwoju. Poznanie tych różnic pomoże ci lepiej zrozumieć współczesny świat.

Kraje o wysokim poziomie rozwoju charakteryzują się PKB per capita powyżej 15 tys. USD oraz dominacją usług w gospodarce. Społeczeństwa tych państw są dobrze wykształcone, mają niski poziom analfabetyzmu i dobry dostęp do żywności. Rozwinięty jest tam przemysł zaawansowanych technologii. Cechą demograficzną jest wysoki udział osób starszych w społeczeństwie.

W krajach o średnim poziomie rozwoju PKB per capita wynosi 2-15 tys. USD. Usługi mają znaczny udział w gospodarce, ale przemysł i rolnictwo wciąż odgrywają istotną rolę. Dostęp do żywności jest lepszy niż w krajach słabo rozwiniętych, ale wciąż występuje problem analfabetyzmu. Rozwija się przemysł przetwórczy i nowoczesne technologie.

Kraje o niskim poziomie rozwoju cechuje PKB per capita poniżej 2 tys. USD oraz dominacja rolnictwa i przemysłu wydobywczego w gospodarce. Występuje tam znaczny odsetek osób niedożywionych i głodujących, a poziom oświaty jest niski. Przemysł jest zacofany technologicznie, a w społeczeństwie jest niewielki udział osób starszych.

To ważne! Znajomość różnic między poziomami rozwoju krajów pomaga zrozumieć nie tylko gospodarkę, ale również problemy społeczne występujące na świecie, takie jak migracje czy konflikty o zasoby.