Podział obszarów morskich i typy terytoriów

Konwencja o prawie morza z 1983 roku (ONZ) uregulowała podział obszarów morskich:

1. Wody terytorialne: 12 mil morskich od linii brzegowej, wchodzące w skład terytorium państwa.
2. Morskie wody wewnętrzne: wąskie zatoki o szerokości ujścia do 24 mil morskich.
3. Strefa wyłączności ekonomicznej: 200 mil morskich, gdzie państwo ma prawo do eksploatacji zasobów.

Highlight: Konwencja ONZ o prawie Morza z 1982 r uregulowała sposób podziału i wykorzystania obszarów morskich.

Omówiono również specyficzne typy terytoriów:

Definition: Enklawa to terytorium leżące wewnątrz obszaru państwa, lecz nie podlegające jego jurysdykcji (np. San Marino, Watykan).

Definition: Semienklawa to państwo leżące w całości na obszarze innego państwa, ale posiadające dostęp do morza (np. Monako, Gibraltar).

Definition: Eksklawa to terytorium wchodzące w skład państwa, lecz całkowicie od niego oddzielone (np. Obwód Kaliningradzki).

Example: Terytoria zależne przykłady obejmują Grenlandię (Dania), Gujanę Francuską (Francja) czy Portoryko (USA).

Mierniki poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego świata

Omówiono różne wskaźniki używane do oceny rozwoju krajów:

1. Produkt Krajowy Brutto (PKB): wartość dóbr i usług wytworzonych w ciągu roku na terenie kraju.
2. PKB per capita: PKB na jednego mieszkańca, wyrażony w dolarach amerykańskich.
3. Produkt Narodowy Brutto (PNB): PKB powiększony o dochody z tytułu własności za granicą.
4. Dochód Narodowy Brutto (DNB): suma wartości nowo wytworzonych w każdym z działów gospodarki narodowej.

Highlight: Kraje dzieli się na słabo rozwinięte (KSR), średnio rozwinięte (KŚR) i wysoko rozwinięte (KWR) na podstawie DNB per capita.

Example: Big Mac Index to wskaźnik pokazujący, ile w przeliczeniu na dolary kosztuje ten sam produkt (Big Mac) w różnych krajach.

Human Development Index (HDI) to wskaźnik rozwoju społecznego uwzględniający:

• PKB per capita
• Średnią długość życia
• Odsetek dorosłej ludności umiejącej czytać i pisać
• Odsetek uczniów uczęszczających do szkoły na wszystkich poziomach

Highlight: Od 2010 roku HDI uwzględnia również średni czas nauki pobranej przez osoby powyżej 25 roku życia i przewidywany czas edukacji dla dzieci rozpoczynających kształcenie.

Example: Kraje słabo rozwinięte to m.in. państwa środkowej i południowej Afryki (np. Gwinea, Sierra Leone), niektóre kraje Azji (np. Bangladesz, Afganistan) oraz Oceanii (Papua Nowa Gwinea).

Zmiany na mapie politycznej świata po II wojnie światowej

Zmiany na mapie politycznej świata po 1945 roku były znaczące i doprowadziły do likwidacji systemu kolonialnego. Proces dekolonizacji przebiegał w kilku etapach:

1. 1945-1955: Niepodległość uzyskały kraje azjatyckie, w tym Wietnam, Indonezja, Korea, Filipiny, Indie i Pakistan.

2. 1955-1965: Wolność uzyskało 42 kraje, w tym większość państw afrykańskich.

3. 1966-1975: Rok 1960 nazwano "rokiem Afryki", gdy 17 krajów uzyskało niepodległość. Nastąpił też rozpad portugalskiego imperium kolonialnego w Afryce.

4. 1976-1990: Dekolonizacja Afryki zakończyła się wraz z uzyskaniem niepodległości przez Zimbabwe (1980) i Namibię (1990).

Highlight: Na świecie nie ma już kolonii, ale istnieją terytoria zależne.

Definition: Terytorium zależne to obszar znajdujący się pod różnymi formami zależności od innego państwa metropolitalnego.

Przedstawiono przykłady terytoriów zależnych dla różnych metropolii, takich jak Wielka Brytania, Francja, Hiszpania czy USA.

Example: Terytoria zależne Wielkiej Brytanii to m.in. Gibraltar, Bermudy, Kajmany i Falklandy.

Vocabulary: Terytorium autonomiczne to kraj zależny o znacznym stopniu samodzielności w rozstrzyganiu swoich spraw wewnętrznych.

Wiele terytoriów zależnych nie dąży do uzyskania niepodległości, czerpiąc korzyści z tej relacji, takie jak stabilizacja polityczna, wymiana handlowa czy rozwój turystyki.

Definition: Neokolonializm to utrzymywanie w zależności politycznej, gospodarczej i militarnej byłych kolonii przez dawne mocarstwa kolonialne.