Czynniki rozwoju rolnictwa

Rozwój rolnictwa zależy od wielu czynników, które można podzielić na dwie główne grupy. Czynniki przyrodnicze to m.in. klimat (temperatura, opady, wiatry), żyzność gleb, dostęp do wody oraz ukształtowanie powierzchni. To one w dużej mierze decydują o tym, co i gdzie można uprawiać.

Nie mniej ważne są czynniki pozaprzyrodnicze, takie jak poziom rozwoju państwa, dostępna siła robocza, nowoczesność używanych metod (kultura rolna) czy polityka rolna. Wpływają one na efektywność i organizację produkcji rolnej.

Struktura agrarna gospodarstw różni się w zależności od regionu świata. W Afryce i Azji dominują małe gospodarstwa, podczas gdy w Europie Zachodniej, Amerykach, Rosji i Australii przeważają duże. Warto wiedzieć, że tylko 37% powierzchni lądów to użytki rolne, choć potencjalnie nadaje się na nie aż 61%.

💡 Rolnictwo dzieli się na samozaopatrzeniowe (produkujące na własne potrzeby) i towarowe (na sprzedaż), a także na intensywne (wysokie nakłady pracy i kapitału) oraz ekstensywne (niskie nakłady).

Typy rolnictwa

Rolnictwo pierwotne to najstarszy typ uprawy ziemi. Jest zwykle samozaopatrzeniowe i ekstensywne. Obejmuje kopieniactwo (uprawę za pomocą prostych narzędzi), system żarowo-odłogowy (wypalanie lasów pod uprawę), system odłogowo-rolny oraz nomadyzm (koczowniczy chów zwierząt).

Rolnictwo tradycyjne, jak na przykład uprawa ryżu, opiera się na systemach bez ugorowych lub dwu/trójpolówce. Pozwala to na efektywniejsze wykorzystanie ziemi niż w systemach pierwotnych, choć nadal opiera się głównie na pracy fizycznej.

Rolnictwo rynkowe to nowoczesny typ produkcji nastawiony na sprzedaż. W Europie, Amerykach i Australii dominują jego intensywne formy: uprawy owocowo-warzywne, plantacje oraz wielkoobszarowe gospodarstwa towarowe. Istnieją również systemy wyspecjalizowane w chowie zwierząt.

🌱 Różnorodność typów rolnictwa na świecie wynika z warunków klimatycznych, kulturowych i ekonomicznych poszczególnych regionów. To dlatego w Azji dominuje uprawa ryżu, a w Ameryce Północnej wielkoobszarowe farmy.

Rolnictwo uprzemysłowione i ekologiczne

Rolnictwo uprzemysłowione charakteryzuje się wysokim poziomem mechanizacji i wydajności. Występuje głównie w krajach wysoko rozwiniętych, gdzie w rolnictwie pracuje niewielki odsetek ludności. Gospodarstwa mają zwykle dużą powierzchnię (np. w USA średnio 180 ha), a produkcja jest wysoce efektywna.

Rozwój tego typu rolnictwa napędzają trzy główne czynniki: technologiczne (nowe technologie i odmiany roślin), ekonomiczne (dążenie do zwiększenia wydajności i obniżenia cen) oraz społeczne (potrzeba wyżywienia dużej liczby ludności).

Z kolei rolnictwo ekologiczne zyskuje popularność w bogatych krajach, mimo niewielkiej wydajności i wysokich cen produktów. Opiera się na trzech kluczowych zasadach: zwiększaniu naturalnej urodzajności gleby, utrzymaniu bioróżnorodności oraz równowadze paszowo-nawozowej (zamknięty obieg w gospodarstwie).

🌍 Rolnictwo ekologiczne dba o środowisko, ale nie jest w stanie wyżywić całej populacji świata. Dlatego oba systemy będą współistnieć, zaspokajając różne potrzeby konsumentów.

Główne obszary upraw

Tradycyjne, lokalne odmiany roślin są coraz częściej zastępowane odmianami wysoko plonującymi. Pamiętaj, że zbiory to całkowita masa zebranych płodów, a plony to masa płodów z jednostki powierzchni $np. dt/ha$.

Rozmieszczenie upraw zależy od warunków agroklimatycznych, jakości gleb, zapotrzebowania na daną roślinę oraz dostępnej infrastruktury. Rośliny uprawne można podzielić ze względu na cechy biologiczne lub produkcyjne (alimentacyjne, pastewne, przemysłowe).

Zboża zajmują około 70% wszystkich gruntów ornych świata. Pszenica dominuje w Chinach, Indiach i Rosji (wymaga żyznych gleb), kukurydza w USA i Chinach, a żyto w Polsce, Niemczech i Rosji (rośnie nawet na bardzo słabych glebach).

Wśród roślin przemysłowych wyróżniamy cukrodajne (trzcinę cukrową uprawianą głównie w Brazylii i Indiach oraz buraki cukrowe w Rosji i Europie), włóknodajne (bawełnę w Chinach, Indiach i USA) oraz oleiste (rzepak w Kanadzie i Chinach, soję w USA i Brazylii).

🌾 Wielu rolników na świecie decyduje się na uprawę soi modyfikowanej genetycznie ze względu na jej odporność na szkodniki i wyższe plony, choć budzi to kontrowersje związane z bezpieczeństwem żywności.

Główne obszary chowu zwierząt

Chów to działalność człowieka związana z utrzymaniem zwierząt gospodarskich, podczas gdy hodowla ma na celu ulepszenie ich cech dziedzicznych. Pogłowie określa liczbę zwierząt jednego gatunku na danym obszarze. Wraz ze wzrostem zamożności społeczeństwa obserwujemy wzrost spożycia mięsa.

Istnieją dwa podstawowe typy chowu: intensywny i ekstensywny. Chów intensywny prowadzony jest w wyspecjalizowanych farmach, gdzie zwierzęta karmione są wysokowartościowymi paszami. Dominuje w krajach wysoko rozwiniętych. Chów ekstensywny polega na wypasaniu zwierząt na naturalnych pastwiskach i występuje w państwach słabo rozwiniętych oraz tam, gdzie są rozległe pastwiska (USA, Australia, Brazylia).

Wśród zwierząt gospodarskich wyróżniamy: przeżuwacze (bydło, owce, kozy), koniowate, trzodę chlewną, drób oraz inne. Bydło hodowane jest głównie w Europie (chów oborowy) i Ameryce Południowej (pastwiskowy), przy czym największa produkcja mleka pochodzi z Ameryki Północnej. W Indiach krowy są święte i objęte ochroną.

Owce najlepiej radzą sobie na stromych wzgórzach i suchych obszarach, a ich chów jest zwykle ekstensywny. Najwięcej owiec hoduje się w Australii. Trzoda chlewna nie jest hodowana w krajach islamskich i żydowskich ze względów religijnych, a najwięcej świń jest w Chinach. Podobnie jest z drobiem - Chiny przodują w jego hodowli, która ma zwykle charakter intensywny.

🐄 Ciekawostka: W Indiach, pomimo ogromnego pogłowia bydła, produkcja wołowiny jest niewielka ze względu na kulturowe i religijne znaczenie krów, które są uważane za święte.

Lasy i gospodarka leśna

Leśnictwo zajmuje się ochroną, hodowlą, odnawianiem i wyrębem lasów, podczas gdy gospodarka leśna obejmuje szersze działania, jak powiększanie zasobów leśnych czy ochronę środowiska. Lasy pokrywają 30,6% powierzchni lądowej Ziemi, z największą lesistością w Ameryce Południowej i najmniejszą w Australii.

Lasy pełnią trzy kluczowe funkcje. Funkcje przyrodnicze to m.in. pochłanianie CO₂ i produkcja tlenu, redukcja zanieczyszczeń, łagodzenie klimatu i tworzenie habitatów dla roślin i zwierząt. Funkcje społeczne obejmują rekreację, zatrudnienie i edukację. Funkcje gospodarcze to źródło drewna, płodów runa leśnego i miejsce łowów.

Powierzchnia lasów zmniejszyła się z około 5 miliardów hektarów na początku XX wieku do 4 miliardów w 2017 roku. Deforestacja (nadmierne wycinanie drzew) jest szczególnie poważnym problemem w Brazylii, Demokratycznej Republice Konga i Indonezji.

Rozwiązaniem jest zrównoważona gospodarka leśna, która dąży do zachowania lasów poprzez sadzenie drzew, ochronę siedlisk roślin i zwierząt, dbałość o gleby i wody oraz racjonalne pozyskiwanie drewna.

🌳 Jeden hektar lasu może pochłonąć nawet 10 ton dwutlenku węgla rocznie, co pokazuje ogromną rolę lasów w walce ze zmianami klimatycznymi!

Rybactwo

Rybactwo to gospodarcze wykorzystanie organizmów wodnych. Rybołówstwo dotyczy tylko połowów organizmów morskich i śródlądowych, podczas gdy akwakultura obejmuje chów i hodowlę organizmów wodnych. Specyficznym rodzajem akwakultury jest marikultura, prowadzona w środowisku morskim.

Główne łowiska świata znajdują się tam, gdzie mieszają się wody o różnej temperaturze i zasoleniu, co sprzyja rozwojowi planktonu i natlenieniu wód. Kluczowe obszary połowów to: zachodnie wybrzeże Ameryki Południowej, wody wokół Japonii i Chin, północny Atlantyk, morza szelfowe (w tym Bałtyk) oraz wody wokół Antarktydy.

Obserwujemy zmniejszanie się liczby ryb w wodach przybrzeżnych, co prowadzi do wzrostu znaczenia połowów dalekomorskich. Największymi eksporterami ryb są Islandia, Norwegia, Chile i Peru, a importerami - kraje Europy, USA i Japonia.

Największym zagrożeniem dla ekosystemów wodnych jest przełowienie, czyli nadmierne odławianie niektórych gatunków. Również akwakultura może mieć negatywne skutki, takie jak zanieczyszczenie wód, deformacje ciał hodowanych ryb czy zaburzenie równowagi ekosystemu, jeśli ryby wydostaną się ze zbiorników hodowlanych.

🐟 Mimo że akwakultura dostarcza obecnie ponad połowę ryb spożywanych na świecie, mięso dzikich ryb jest zwykle bogatsze w cenne kwasy omega-3 niż ryb hodowlanych.