Początek Wielkiej Wojny

Napięcia między mocarstwami narastały od lat, ale bezpośrednią iskrą zapalną stał się zamach na arcyksięcia Franciszka Ferdynanda w Sarajewie 28 czerwca 1914 roku. Wcześniejszy podział Europy na dwa wrogie bloki - Trójprzymierze (Niemcy, Austro-Węgry, Włochy) i Trójporozumienie (Wielka Brytania, Francja, Rosja) - stworzył fundament pod nadchodzący konflikt.

Seria wypowiedzeń wojny nastąpiła lawinowo - 28 lipca Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Serbii, a 1 sierpnia Niemcy wypowiedziały wojnę Rosji. Kluczowe bitwy pierwszych lat wojny to: I bitwa nad Marną, bitwa pod Tannenbergiem, bitwy pod Ypres, Gallipoli, Verdun i Somma. W 1917 roku do wojny przystąpiły Stany Zjednoczone, a w 1918 Rosja podpisała z państwami centralnymi traktat brzeski, wycofując się z konfliktu.

Warto wiedzieć! Wojna totalna oznaczała zaangażowanie całych społeczeństw w wysiłek wojenny - nie tylko żołnierzy, ale i cywilów, przemysłu i gospodarki.

Skutki I wojny światowej były druzgocące - około 40 milionów ofiar, ogromne zniszczenia materialne i głębokie przemiany polityczne. Wojna doprowadziła do upadku czterech imperiów, powstania nowych państw i nowego podziału terytorialnego Europy. Co więcej, stworzyła podłoże pod narodziny faszyzmu i komunizmu oraz zaostrzyła konflikty narodowe i klasowe.

Wojna domowa w Rosji - Rewolucja Lutowa

Rewolucja Lutowa (8-15 marca 1917) była pierwszym aktem dramatu, który zmienił Rosję na zawsze. Ogromne straty na froncie, kryzys gospodarczy i powszechna niechęć do cara Mikołaja II doprowadziły do masowych strajków i zamieszek robotniczych. Kiedy car rozkazał rozpędzić Dumę, ta ustanowiła Radę Tymczasową, a 15 marca Mikołaj II abdykował.

Po rewolucji w Rosji zapanowała dwuwładza. Z jednej strony działała Rada Tymczasowa, wprowadzająca demokratyczne reformy, z drugiej - Pietrogrodzka Rada Delegatów Robotniczych i Związkowych, kontrolująca wojsko i dążąca do zakończenia wojny. Ta niestabilna sytuacja stworzyła idealne warunki dla bolszewików.

Ciekawostka: Nazwa "rewolucja lutowa" pochodzi od rosyjskiego kalendarza juliańskiego, który był opóźniony o 13 dni względem kalendarza gregoriańskiego używanego na Zachodzie.

Włodzimierz Lenin, powracający z emigracji, przedstawił swoje "tezy kwietniowe" zawierające radykalny program: przejęcie władzy przez rady robotnicze, natychmiastowe zawarcie pokoju z Niemcami, upaństwowienie ziemi i przejęcie kontroli nad przemysłem. Te hasła trafiały na podatny grunt wśród zmęczonego wojną społeczeństwa. W październiku 1917 roku bolszewicy przejęli kontrolę nad Pietrogrodzką Radą, przygotowując się do ostatecznego przejęcia władzy.

Rewolucja Październikowa i Wojna Domowa

W nocy z 6 na 7 listopada 1917 roku (według kalendarza gregoriańskiego) bolszewicy przeprowadzili przewrót, obalając Rząd Tymczasowy. Utworzono Radę Komisarzy Ludowych z Leninem na czele. Przyczyny rewolucji były oczywiste - paraliż administracji państwowej, powszechna nędza i chaos oraz zdecydowane dążenie bolszewików do przejęcia władzy.

Nowy rząd natychmiast wprowadził dekret o pokoju i dekret o ziemi. Zakazano działalności wszystkich partii politycznych oprócz bolszewickiej, rozpoczęto terror wobec przeciwników politycznych, tworząc między innymi obozy pracy (łagry) i powołując tajną policję do walki z "kontrrewolucją". 3 marca 1918 roku Rosja podpisała traktat w Brześciu Litewskim, wycofując się z wojny światowej.

Ważne! Bolszewicy wprowadzili "wojenny komunizm" - system gospodarczy zakładający całkowitą kontrolę państwa nad gospodarką, konfiskatę nadwyżek żywności od chłopów i militaryzację pracy.

Rządy bolszewików nie były jednak uznawane przez większość krajów europejskich ani przez znaczną część społeczeństwa rosyjskiego. Wybuchła krwawa wojna domowa, trwająca do 1922 roku. Po jednej stronie stanęli "czerwoni" (bolszewicy), po drugiej "biali" - niejednorodna koalicja monarchistów, republikanów, liberałów i socjalistów. Za koniec wojny domowej uznaje się zajęcie przez bolszewików Władywostoku w 1922 roku, co ostatecznie ugruntowało ich władzę nad całą Rosją.

Sprawa polska w czasie wojny

Polacy stanęli przed trudnym wyborem orientacji politycznej podczas konfliktu. Roman Dmowski reprezentował orientację prorosyjską, wierząc w zwycięstwo Ententy i możliwość uzyskania autonomii od cara. Józef Piłsudski był twórcą orientacji proaustriackiej, uznającej Rosję za głównego wroga. Z czasem Piłsudski stworzył orientację niepodległościową, głoszącą, że Polacy muszą sami wywalczyć niepodległość.

Przełomowym momentem dla sprawy polskiej był Akt 5 listopada 1916 roku, wydany przez cesarzy Niemiec i Austro-Węgier, zapowiadający utworzenie państwa polskiego pod ich kontrolą. Choć był to manewr polityczny, miał ogromne znaczenie - umiędzynarodowił sprawę polską i doprowadził do powołania polskich instytucji państwowych, w tym Rady Regencyjnej.

Zapamiętaj! Prezydent USA Woodrow Wilson w swoim orędziu z 8 stycznia 1918 roku (tzw. 14 punktów) zawarł postulat utworzenia niepodległego państwa polskiego z dostępem do morza!

W czasie wojny Polacy walczyli w różnych formacjach zbrojnych. Po stronie państw centralnych działały: Kompania Strzelecka, Legiony Polskie z I Brygadą pod dowództwem Piłsudskiego i II Brygadą Józefa Hallera. Kluczowymi bitwami były starcia pod Krzywopłotami, Gorlicami i Kostiuchnówką. "Kryzys przysięgi" w 1917 roku doprowadził do rozwiązania Legionów, gdy żołnierze odmówili przysięgi państwom centralnym.

Po stronie Ententy powstały: Legion Puławski (później Dywizja Strzelców Polskich), Legion Bajończyków we Francji oraz Armia Polska we Francji pod dowództwem Hallera. W Paryżu działał też Komitet Narodowy Polski Romana Dmowskiego, uznawany przez państwa Ententy za oficjalną reprezentację Polski.