I wojna światowa - najważniejsze fakty i zagadnienia

Rozejm w Compiègne i orientacje polityczne Polaków

Rozejm w Compiègne z 11 listopada 1918 roku zakończył działania wojenne na froncie zachodnim. Niemcy musiały wycofać się za Ren, oddać Francji Alzację i Lotaryngię oraz przekazać ententcie całą swoją broń ciężką.

W czasie wojny Polacy podzielili się na dwie orientacje polityczne. Orientacja proaustriacka z Józefem Piłsudskim na czele uważała Rosję za największego wroga Polski. Utworzyli I Kompanię Kadrową w 1914 roku, która miała wywołać powstanie w Królestwie Polskim.

Naczelny Komitet Narodowy (NKN) pod kierownictwem Władysława Sikorskiego organizował polskie jednostki wojskowe u boku Austrii. Z kolei Legiony Polskie składały się z trzech brygad - I pod dowództwem Piłsudskiego, II Józefa Hallera i III Stanisława Szeptyckiego.

Ciekawostka: Polska Organizacja Wojskowa (POW) założona przez Piłsudskiego działała jak tajna służba - prowadziła wywiad i szkoliła przyszłe kadry Wojska Polskiego!

Kryzys przysięgowy i orientacja prorosyjska

W lipcu 1917 roku nastąpił kryzys przysięgowy - żołnierze I i III Brygady odmówili złożenia przysięgi wierności Niemcom i Austro-Węgrom. Piłsudski został aresztowany i osadzony w twierdzy w Magdeburgu. Tylko II Brygada złożyła przysięgę i walczyła po stronie państw centralnych do lutego 1918 roku.

Orientacja prorosyjska z Romanem Dmowskim uważała Niemcy za głównego wroga. Utworzyli Komitet Narodowy Polski (KNP), który był oficjalnie uznawany przez Francję i Wielką Brytanię.

Legion Puławski walczył z Niemcami w Królestwie Polskim, a później został wcielony do Brygady Strzelców Polskich. Po rewolucji w Rosji utworzono trzy korpusy polskie, ale po pokoju z Niemcami miały być rozwiązane.

Pamiętaj: II Korpus odmówił rozwiązania i stoczył bohaterską bitwę pod Kaniowem, gdzie Polacy walczyli do ostatniego naboju!

Akt 5 listopada i rewolucja lutowa w Rosji

Akt 5 listopada 1916 roku zapowiadał utworzenie samodzielnego państwa polskiego z monarchą i konstytucją. Problem w tym, że nie określono granic, a armia polska miała być pod dowództwem niemieckim i austriackim.

Polacy byli podejrzliwi i obojętni wobec tego dokumentu. W prasie pisano o nadziei, ale większość uważała to za żart lub niemożliwość. Gdy Chełmszczyznę oddano Ukrainie w zamian za zboże, idea odbudowy Polski została kompletnie skompromitowana.

Rewolucja lutowa w Rosji wybuchła z powodu klęsk wojskowych, śmierci milionów żołnierzy i kryzysu gospodarczego. Car Mikołaj II wyjechał na front, przez co za wszystkie porażki odpowiadał osobiście.

Protesty zaczęły się 8 marca 1917 roku od demonstracji kobiet domagających się chleba. Gdy przyłączyli się robotnicy i żołnierze odmówili strzelania do tłumu, car został zmuszony do abdykacji 15 marca.

Ważne: Rewolucja nazywa się "lutową", bo według starego kalendarza rosyjskiego zaczęła się 23 lutego!

Rewolucja październikowa i wycofanie Rosji z wojny

Rewolucja październikowa rozpoczęła się w nocy z 6 na 7 listopada 1917 roku. Sygnałem do ataku był wystrzał ślepym pociskiem z okrętu Aurora. Bolszewicy pod wodzą Włodzimierza Lenina opanowali Piotrogród i aresztowali ministrów Rządu Tymczasowego.

Lenin utworzył Radę Komisarzy Ludowych i uchwalił Dekret o pokoju oraz Dekret o ziemi. Chłopi otrzymali ziemię, a Rosja zadeklarowała wycofanie się z wojny. Stolicę przeniesiono z Piotrogrodu do Moskwy.

Gdy w wyborach do Zgromadzenia Konstytucyjnego bolszewicy zdobyli tylko 25% mandatów, Lenin po prostu je rozwiązał. 3 marca 1918 roku Rosja podpisała pokój brzeski z państwami centralnymi.

Na mocy traktatu brzeskiego Rosja zrzekła się praw do Królestwa Polskiego, Litwy, Łotwy, Estonii i zachodniej Białorusi. W lipcu 1918 roku utworzono Rosyjską Federacyjną Socjalistyczną Republikę Sowiecką.

Zapamiętaj: Nazwa "rewolucja październikowa" pochodzi od starego kalendarza - według nowego była to już listopadowa!

Front wschodni - od Tannenbergu do pokoju

Front wschodni charakteryzowała większa ruchliwość niż zachodni. Rosja zaatakowała Prusy Wschodnie, ale poniosła druzgocącą klęskę w bitwie pod Tannenbergiem (26-30 sierpnia 1914). Paul von Hindenburg rozbił dwie armie rosyjskie.

Kolejna porażka Rosjan nastąpiła w bitwie nad Jeziorami Mazurskimi we wrześniu 1914 roku. W styczniu 1915 roku w bitwie pod Bolimowem Niemcy po raz pierwszy użyli gazów bojowych. Austro-Węgry pokonały Rosjan w bitwie pod Gorlicami w maju 1915 roku.

W latach 1916-1918 toczyła się wojna manewrowa - ciągłe przemieszczanie wojsk w poszukiwaniu najlepszej pozycji do ataku. Ostatnia nieudana próba odzyskania terenów przez Rosję miała miejsce w 1916 roku.

Pokój brzeski z 3 marca 1918 roku zakończył działania zbrojne na froncie wschodnim. Rosja definitywnie wycofała się z wojny, co pozwoliło Niemcom przerzucić wojska na zachód.

Ciekawostka: Bitwa pod Tannenbergiem była tak druzgocącą klęską, że jeden z rosyjskich generałów popełnił samobójstwo!