Świat na drodze ku wojnie

Na początku XX wieku na arenie międzynarodowej pojawiły się nowe mocarstwa. Niemcy z nowoczesną armią i flotą rywalizowały z Francją i Wielką Brytanią o kolonie. Stany Zjednoczone rozwijały dynamicznie swoją gospodarkę, a Japonia rozpoczęła ekspansję terytorialną.

W Europie narastały konflikty między mocarstwami. Francja i Niemcy były w ciągłym konflikcie, a Rosja przedstawiała cara jako obrońcę prawosławnej ludności na Bałkanach. Napięcie rosło też między Niemcami a Wielką Brytanią. Państwa zaczęły zawierać sojusze - powstało Trójprzymierze (Niemcy, Austro-Węgry i Włochy) oraz Trójporozumienie (Ententa: Wielka Brytania, Francja i Rosja).

Rozpoczął się intensywny wyścig zbrojeń. Siła militarna stała się głównym wyznacznikiem potęgi państwa. Pojawiły się nowe rodzaje broni: karabiny maszynowe, nowoczesne okręty (drednoty) i łodzie podwodne.

Ciekawostka: W 1905 roku doszło do wojny rosyjsko-japońskiej, którą niespodziewanie wygrała Japonia! Klęska Rosji na wyspie Cuszima doprowadziła do utraty części ziem i upadku autorytetu cara, co wywołało rewolucyjne wystąpienia w Rosji.

"Kocioł bałkański" i wybuch I wojny światowej

Na Bałkanach napięcia doprowadziły do dwóch wojen. W I wojnie bałkańskiej koalicja antyturecka (Serbia, Czarnogóra, Bułgaria i Grecja) pokonała Turcję, a w wyniku pokoju powstała Albania. Podczas II wojny bałkańskiej Bułgaria zaatakowała swoich niedawnych sojuszników, ale przegrała i straciła większość wcześniejszych zdobyczy. Ten niestabilny region nazywano "kotłem bałkańskim".

28 czerwca 1914 roku serbski nacjonalista zabił następcę tronu austriackiego Franciszka Ferdynanda Habsburga. Austriacy postawili Serbii twarde ultimatum, które odrzucono, co doprowadziło do wypowiedzenia wojny. Do konfliktu dołączyły inne państwa i wybuchła I wojna światowa, w której wzięło udział 33 państwa.

Świat podzielił się na dwa obozy: państwa centralne (Austro-Węgry, Niemcy, później Turcja i Bułgaria) oraz państwa Ententy (Wielka Brytania, Francja, Rosja, później USA, Japonia, Włochy i inne).

Ważne! W 1917 roku Niemcy ogłosili "nieograniczoną wojnę podwodną", atakując wszystkie statki na wodach wokół Wysp Brytyjskich. To spowodowało, że Stany Zjednoczone dołączyły do wojny po stronie Ententy.

Na frontach I wojny światowej

Na froncie zachodnim Niemcy zaatakowały Francję, ale zostały zatrzymane w bitwie nad Marną w 1914 roku. Wojska okopały się i rozpoczęła się wojna pozycyjna. Jedna z najkrwawszych bitew tej wojny miała miejsce pod Verdun w 1916 roku.

Na froncie wschodnim Rosja zaatakowała Prusy, ale poniosła klęskę pod Tannenbergiem w 1914 roku. W 1915 roku Austro-Węgry pokonały Rosjan w bitwie pod Gorlicami. W przeciwieństwie do frontu zachodniego, tutaj trwała wojna manewrowa z częstym przemieszczaniem wojsk.

Wojna pozycyjna wyglądała przerażająco. Między liniami okopów rozciągała się "ziemia niczyja" otoczona zasiekami z drutu kolczastego. Artyleria nieustannie ostrzeliwała pozycje wroga.

Koniec wojny nadszedł w 1918 roku. Kryzys gospodarczy, protesty w państwach centralnych i przystąpienie USA do wojny przyspieszyły porażkę Niemiec i ich sojuszników. Podpisano rozejm w Compiègne 11 listopada 1918 roku.

Czy wiesz, że... Podczas I wojny światowej po raz pierwszy użyto czołgów, gazów bojowych i samolotów w celach militarnych! Te nowe technologie drastycznie zmieniły sposób prowadzenia wojny.

Rewolucje w Rosji

Porażki Rosji na froncie spowodowały głęboki kryzys polityczny, społeczny i gospodarczy. Ludzie ostro krytykowali cara Mikołaja II. W lutym 1917 roku (według kalendarza juliańskiego) wybuchła rewolucja lutowa.

W Piotrogrodzie (dawniej Petersburg) wybuchły masowe protesty. Gdy władze próbowały je stłumić, żołnierze odmówili strzelania do demonstrantów i dołączyli do protestów. Rosyjski parlament (Duma) wystąpił przeciwko carowi, który został zmuszony do abdykacji. Władzę przejął Rząd Tymczasowy.

Rozpoczął się okres dwuwładzy w Rosji. Z jednej strony działał Tymczasowy Komitet Wykonawczy (mający większe poparcie), z drugiej - Rząd Tymczasowy Aleksandra Kiereńskiego, który zniósł przywileje stanowe i wprowadził wolności obywatelskie.

W tym czasie Włodzimierz Lenin, przywódca bolszewików, ogłosił "tezy kwietniowe" - swój program polityczny, który zakładał wycofanie Rosji z wojny, przekazanie ziemi chłopom i obalenie Rządu Tymczasowego. W przeciwieństwie do innych ugrupowań (mienszewicków i eserowców), bolszewicy chcieli przejąć władzę poprzez zbrojny zamach.

Zapamiętaj! Rosyjskie stronnictwa polityczne różniły się w podejściu do rewolucji. Bolszewicy Lenina opowiadali się za natychmiastowym, zbrojnym przejęciem władzy, podczas gdy mienszewicy preferowali stopniowe zmiany.

Od rewolucji październikowej do ZSRS

W listopadzie 1917 roku (październik według kalendarza juliańskiego) Lenin przeprowadził zbrojny zamach - rewolucję październikową. Utworzono Radę Komisarzy Ludowych i wydano pierwsze dekrety: o pokoju i o ziemi. Powstała Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Sowiecka.

Przeciwnicy bolszewików - Biała Gwardia - rozpoczęli walkę z Armią Czerwoną dowodzoną przez Lwa Trockiego. Wybuchła krwawa wojna domowa, którą ostatecznie wygrali bolszewicy. W 1922 roku utworzono Związek Socjalistycznych Republik Sowieckich (ZSRS).

Nowe władze powołały Czeka - policję polityczną pod dowództwem Feliksa Dzierżyńskiego, która stosowała terror wobec przeciwników rewolucji. Bolszewicy planowali rozszerzyć rewolucję na Europę, ale zostali powstrzymani przez Polskę.

Równocześnie podczas I wojny światowej ożywiła się sprawa polska. U boku państw centralnych walczyły polskie formacje, m.in. Legiony Polskie dowodzone przez Józefa Piłsudskiego. Legiony walczyły przeciwko Rosji, ale po "kryzysie przysięgowym" Piłsudski został uwięziony w Magdeburgu.

Ważne dla Ciebie! Polacy walczyli także po stronie Rosji - utworzono Legion Puławski oraz trzy korpusy polskie, które jednak zostały rozwiązane po podpisaniu pokoju między bolszewikami a Niemcami w 1918 roku.

Sprawa polska podczas I wojny światowej

Państwa zaborcze wykorzystywały propagandę, aby zdobyć polskie poparcie. W 1916 roku Niemcy i Austro-Węgry wydały akt 5 listopada, zapowiadający utworzenie Królestwa Polskiego jako monarchii parlamentarnej oraz polskiego wojska pod ich dowództwem. Był to pierwszy dokument od zaborców wspominający o odrodzeniu państwa polskiego. Powstały Rada Stanu i Rada Regencyjna - pierwszy polski rząd.

Państwa Ententy również zajęły się sprawą polską. Car Rosji obiecał utworzenie państwa z ziem trzech zaborów, ale po jego abdykacji Rząd Tymczasowy zgodził się na to tylko pod warunkiem sojuszu wojskowego z Rosją. Prezydent USA Thomas Woodrow Wilson w swoim programie pokojowym przewidział utworzenie niepodległego państwa polskiego.

Na konferencji pokojowej w Paryżu Polskę reprezentowali: premier Ignacy Jan Paderewski, Roman Dmowski (uznawany za reprezentację narodu polskiego) oraz ekonomista Władysław Grabski. Postanowienia traktatu wersalskiego dały Polsce Wielkopolskę i Pomorze Gdańskie, a Gdańsk stał się wolnym miastem.

To ci się przyda! Traktat wersalski z 1919 roku był fundamentem dla odrodzonego państwa polskiego. Dzięki niemu Polska odzyskała dostęp do morza, choć Gdańsk pozostał wolnym miastem pod kontrolą Ligi Narodów.