Zmiany w Konstytucji i reforma administracyjna

Od połowy lat 70. władza zaczęła zaostrzać cenzurę, dławić manifestacje i protesty społeczne oraz rozbudowywać oddziały ZOMO. W 1975 roku rozpoczęto prace nad wprowadzeniem poprawek do konstytucji, chcąc wprowadzić zapis dotyczący przewodniej roli PZPR i przyjaźni Polski ze Związkiem Radzieckim.

Highlight: Próby zmian w konstytucji spotkały się z oporem intelektualistów, którzy wystosowali szereg listów protestacyjnych.

W odpowiedzi na te działania, intelektualiści wystosowali do władz szereg listów protestacyjnych:

• List 59 (5 XII 1975) - domagano się zagwarantowania podstawowych praw obywatelskich i wartości demokratycznych
• List 14 i Memoriał 101 - przygotowane przez przedstawicieli kultury

Ostatecznie władze zmieniły zapis z "przewodniej roli PZPR" na "przewodnią siłę polityczną społeczeństwa w budowaniu socjalizmu", a "nierozerwalny sojusz z ZSRR" na "umacnianie przyjaźni i współpracy z ZSRR".

W 1975 roku wprowadzono również nowy podział administracyjny, dzieląc Polskę na 49 województw. Rzeczywistym celem tej reformy było osłabienie pozycji sekretarzy wojewódzkich, których wpływy były coraz większe.

Kultura polska lat 70.

W latach 70. rozkwitła polska kultura, szczególnie w dziedzinie kina i literatury:

• Kino moralnego niepokoju - poruszało współczesne problemy polskiego społeczeństwa i demaskowało wady komunizmu. Przedstawiciele: Andrzej Wajda, Agnieszka Holland, Krzysztof Kieślowski, Krzysztof Zanussi.

Definition: Kino moralnego niepokoju - nurt w polskiej kinematografii lat 70., który krytycznie odnosił się do rzeczywistości PRL-u.

• Literatura - tworzyli m.in. Tadeusz Różewicz, Wisława Szymborska, Zbigniew Herbert, Gustaw Herling-Grudziński, Czesław Miłosz, Sławomir Mrożek.

Początki opozycji demokratycznej

Kryzys gospodarczy i społeczny

W drugiej połowie lat 70. sytuacja w Polsce zaczęła się pogarszać. Zaciągnięte przez Gierka kredyty nie były już przeznaczane na inwestycje, a jedynie na konsumpcję. W całym kraju panowało bezrobocie, w sklepach zaczęło brakować towarów, narastały trudności w zaopatrzeniu w energię elektryczną.

Highlight: Kryzys gospodarczy i społeczny stał się katalizatorem dla rozwoju ruchu opozycyjnego w Polsce.

W tej sytuacji w kraju zaczął rozwijać się ruch opozycyjny. Jedną z pierwszych organizacji było Polskie Porozumienie Niepodległościowe (PPN), skupiające intelektualistów na czele z Zdzisławem Najderem. Dążyli oni do odzyskania przez Polskę suwerenności i przywrócenia demokracji.

Wydarzenia 1976 roku

24 czerwca 1976 roku premier Jaroszewicz wygłosił przemówienie sejmowe, w którym zapowiedział podniesienie cen produktów żywnościowych o kilkadziesiąt procent. W odpowiedzi na to, 25 czerwca 1976 roku robotnicy z około 100 zakładów z całej Polski, w tym z Radomia, Ursusa i Płocka, ogłosili strajk, domagając się cofnięcia podwyżek.

Example: Strajki w Radomiu, Ursusie i Płocku stały się symbolem protestów przeciwko podwyżkom cen w 1976 roku.

Gdy nie uzyskali odpowiedzi, zaczęli niszczyć państwowe urzędy. Władze zdecydowały się na siłowe stłumienie protestów, doszło do aresztowań i pobić. Organizowano tzw. "ścieżki zdrowia" - aresztowani byli przeganiani przez szpaler bijących ich pałkami milicjantów. Tego samego dnia rząd cofnął podwyżki.

Początki opozycji

We wrześniu 1976 roku utworzono Komitet Obrony Robotników (KOR) przez działaczy niepodległościowych, w tym: Jacka Kuronia, Edwarda Lipińskiego, Jana Józefa Lipskiego, Antoniego Macierewicza i Adama Michnika.

Definition: Komitet Obrony Robotników (KOR) - organizacja opozycyjna utworzona w 1976 roku w celu pomocy represjonowanym robotnikom i ich rodzinom.

KOR podjął szereg działań:

• Wystosował Apel do społeczeństwa i władz PRL, wzywając do zaprzestania represji i pomocy robotnikom poszkodowanym na skutek czerwcowych strajków
• Nieodpłatnie bronił oskarżonych w sądach
• Organizował głodówki jako formę protestu wobec władzy
• Przeprowadzał zbiórki pieniędzy dla rodzin osób wyrzuconych z pracy
• Zbierał podpisy pod petycjami

Działania KOR-u stanowiły początek zorganizowanej opozycji demokratycznej w PRL i przyczyniły się do wzrostu świadomości społecznej oraz solidarności między różnymi grupami społecznymi.

Powstanie NSZZ "Solidarność"

Końcówka lat 70. przyniosła dramatyczne pogorszenie sytuacji gospodarczej, co doprowadziło do powstania NSZZ "Solidarność" w sierpniu 1980 roku.

Highlight: Strajk w Stoczni Gdańskiej rozpoczął się 14 sierpnia 1980 roku w obronie zwolnionej Anny Walentynowicz.

Definition: Strajk okupacyjny - forma protestu polegająca na pozostaniu pracowników na terenie zakładu pracy.

Stan Wojenny

13 grudnia 1981 roku wprowadzono stan wojenny, który stanowił próbę zdławienia ruchu "Solidarności" i przywrócenia pełnej kontroli władzy nad społeczeństwem.

Quote: "Gen. Wojciech Jaruzelski obarczył winą 'Solidarność', nazywając jej członków awanturnikami."

Vocabulary: WRON (Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego) - niekonstytucyjny organ sprawujący władzę w czasie stanu wojennego.

Schyłek PRL

Okres po zniesieniu stanu wojennego charakteryzował się stopniowym słabnięciem władzy komunistycznej i wzrostem znaczenia opozycji.

Highlight: W 1983 roku Lech Wałęsa otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla.

Example: Powstanie OPZZ (Ogólnopolskiego Porozumienia Związków Zawodowych) w 1984 roku było próbą stworzenia alternatywy dla "Solidarności".

Początki rządów Gierka

Edward Gierek, obejmując władzę w Polsce w 1970 roku, wprowadził nowy styl rządzenia, który początkowo spotkał się z pozytywnym odbiorem społeczeństwa. Gierek zaczął odsuwać od władzy osoby odpowiedzialne za tłumienie grudniowych strajków i osobiście prowadził rozmowy ze strajkującymi, co było dobrze odbierane przez obywateli.

Highlight: Gierek wprowadził nowy styl rządzenia, prowadząc osobiste rozmowy ze strajkującymi, co było pozytywnie odbierane przez społeczeństwo.

Mimo to, w kraju nadal funkcjonowała propaganda sukcesu, która umacniała pozytywny wizerunek partii i przekonanie o dynamicznym rozwoju.

Gospodarka lat 70.

W początkowym okresie rządów Gierka nastąpiła poprawa sytuacji ekonomicznej i gospodarczej w Polsce. Władza zdecydowała się na skorzystanie z zachodnich kredytów inwestycyjnych, co przyniosło szereg pozytywnych zmian:

• W 1972 roku rozpoczęto produkcję Fiata 126p
• Wzniesiono nowoczesny dworzec kolejowy Warszawa Centralna i Port Północny
• Rozpoczęto budowę Huty Katowice
• W wielu miastach powstawały osiedla z wielkiej płyty
• Rozwinięto sieć sklepów dewizowych "Pewex"

Example: Jednym z symboli gospodarczego rozwoju lat 70. była produkcja Fiata 126p, popularnie zwanego "Maluchem".

Sytuacja zaczęła się zmieniać od 1976 roku, kiedy to postanowiono wprowadzić podwyżki cen. Przyczyną tego były m.in. kryzys paliwowy na Zachodzie, brak rzeczywistych reform, niesprawny system planowania i marnotrawienie środków.

Polityka zagraniczna Gierka

Edward Gierek prowadził aktywną politykę zagraniczną. W czasie jego rządów Polskę odwiedzili trzej prezydenci USA: Richard Nixon w 1972 roku, Gerald Ford w 1975 roku i Jimmy Carter w 1977 roku. Sam Gierek, dzięki dobrej znajomości języka francuskiego, odwiedzał państwa Europy Zachodniej, uzyskując liczne kredyty na potrzeby gospodarcze Polski.

Highlight: W czasie rządów Gierka Polskę odwiedziło trzech prezydentów USA, co świadczyło o poprawie stosunków z Zachodem.

W 1975 roku Polska podpisała Akt końcowy Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie w Helsinkach, zobowiązując się do przestrzegania praw człowieka i zaprzestania represji wobec opozycji.