Poznać Przeszłość: Europa i Nowy Świat - Rozdział 1 Notatki

Wielkie odkrycia geograficzne

Dlaczego Europejczycy wyruszyli na poszukiwania nowych lądów? Powodem był kryzys gospodarczy w XV wieku, przeludnienie, brak szlachetnych kruszców oraz utrudnienia w handlu ze Wschodem po zdobyciu Konstantynopola przez Turków. Dodatkowo rozwój nauki, techniki i kartografii oraz konstrukcja nowych typów żaglowców umożliwiły dalekie podróże.

Krzysztof Kolumb, włoski żeglarz, dopłynął do wyspy San Salvador, a następnie zbadał wybrzeża Kuby i Haiti. Podczas swojej drugiej wyprawy $1493-1496$ odkrył wyspy Małych Antyli i Jamajkę. Z kolei Vasco da Gama w 1497 roku opłynął Afrykę i jako pierwszy Europejczyk dotarł do Indii, nawiązując tam stosunki handlowe.

Prawdziwym przełomem było jednak pierwsze opłynięcie świata przez ekspedycję Ferdynanda Magellana, który w 1519 roku wyruszył z Hiszpanii i odnalazł przejście przez cieśninę (nazwaną później jego imieniem). Chociaż sam Magellan zginął podczas wyprawy, jeden z jego statków powrócił do Hiszpanii, dokonując pierwszego okrążenia Ziemi.

💡 Ciekawostka: Ameryka zawdzięcza swoją nazwę Amerigo Vespucciemu, który publikował barwne opisy nieznanych lądów, chociaż to nie on odkrył ten kontynent. Nazwa "Ameryka" po raz pierwszy pojawiła się na mapie w 1507 roku!

W 1494 roku Hiszpania i Portugalia zawarły traktat w Tordesillas, w którym podzieliły między siebie nowo odkryte ziemie. Hiszpania otrzymała większość Ameryki, a Portugalia tereny Azji i Afryki.

Podboje kolonialne

Europejscy zdobywcy natknęli się w Ameryce na rozwinięte cywilizacje. Aztekowie w środkowym Meksyku stworzyli potężne imperium, częściowo podbijając sąsiadujących Majów, którzy zasłynęli z licznych odkryć naukowych. Z kolei Inkowie w Ameryce Południowej osiągnęli najwyższy poziom rozwoju spośród tych cywilizacji.

Te wspaniałe kultury zostały jednak brutalnie podbite przez hiszpańskich konkwistadorów. Hernan Cortes podbił Meksyk, w tym imperium Azteków, docierając później aż do Kalifornii. Natomiast Francisco Pizarro zdobył imperium Inków i został gubernatorem Peru.

Podboje doprowadziły do powstania systemu ekonomicznego zwanego handlem trójkątnym. W tym modelu Europa dostarczała do Afryki wyroby rzemieślnicze, z Afryki zabierano czarnoskórych niewolników do Ameryki, a z Ameryki przywożono do Europy surowce i towary kolonialne.

💡 Pamiętaj! Handel trójkątny stanowił ekonomiczną podstawę europejskiego kolonializmu i był odpowiedzialny za przymusowe przemieszczenie milionów ludzi z Afryki do Ameryki.

Kultura i sztuka renesansu

Renesans to odrodzenie zainteresowania sztuką i kulturą starożytności. W centrum uwagi znalazł się humanizm - nurt stawiający człowieka i jego rozwój jako najwyższą wartość. Rozwój kultury był możliwy dzięki mecenatowi - finansowaniu twórczości przez zamożnych protektorów.

Przełomowym wynalazkiem okazał się druk, którego twórcą był Jan Gutenberg. Umożliwił on szybsze rozpowszechnianie wiedzy i idei. Wielcy myśliciele epoki, jak Niccolò Machiavelli (autor traktatu "Książę" i twórca zasady "cel uświęca środki"), Thomas More (autor "Utopii") czy Erazm z Rotterdamu (autor "Pochwały głupoty"), wpłynęli na rozwój myśli politycznej i społecznej.

Wielkim przełomem naukowym była teoria heliocentryczna Mikołaja Kopernika, według której Ziemia i inne planety krążą wokół Słońca. W sztuce zaś zasłynął Michał Anioł - rzeźbiarz, poeta i malarz, twórca słynnej rzeźby "Dawid".

💡 Architektura renesansowa, którą możesz rozpoznać po harmonii, prostocie, stosowaniu stylów antycznych (dorycki, joński, koryncki) oraz wykorzystaniu kopuł i kolumn, do dziś zachwyca swoim pięknem w takich budowlach jak Ratusz w Antwerpii czy Wieża w Belem.

Przyczyny reformacji

Kościół katolicki borykał się z wieloma problemami, które budziły coraz większą krytykę. Wiernych oburzała symonia (sprzedawanie stanowisk kościelnych), nepotyzm (obsadzanie krewnych na stanowiskach) oraz łamanie celibatu przez duchownych (nikolaizm).

Przełomowym momentem było wystąpienie Marcina Lutra, który 31 października 1517 roku ogłosił w Wittenberdze 95 tez, domagając się reform. Jego nauka, znana jako luteranizm, opierała się na autorytecie Pisma Świętego, odrzuceniu tradycji katolickiej i kultu świętych. Luteranie wierzyli, że podstawą zbawienia jest łaska Boża, a nie dobre uczynki.

Innym ważnym nurtem reformacji był kalwinizm, który oprócz odrzucenia władzy papieskiej wprowadził zasadę predestynacji - przekonanie, że Bóg z góry przeznacza ludzi do zbawienia lub potępienia. Charakteryzował się też surowością obyczajów i nietolerancją.

💡 A czy wiesz, że anglikanizm powstał głównie z przyczyn politycznych? Król Henryk VIII, nie mogąc uzyskać od papieża zgody na rozwód, ogłosił się głową Kościoła w Anglii, zachowując przy tym wiele elementów katolicyzmu.

Kontrreformacja

W odpowiedzi na reformację Kościół katolicki podjął działania, które miały powstrzymać odpływ wiernych. Kluczowym wydarzeniem był Sobór trydencki, który trwał aż 18 lat od 1545 roku i wyznaczył kierunek zmian w Kościele.

Podczas soboru potępiono heretyków, którzy byli później prześladowani, torturowani, a nawet paleni na stosach. Potwierdzono, że źródłem objawienia jest Biblia, a papież jest głową Kościoła. Dodatkowo sformułowano dogmaty wiary i wprowadzono obowiązek tworzenia seminariów przez biskupów.

Po soborze zaszły istotne zmiany w praktykach religijnych. Na nowo popularność zyskały pielgrzymki i procesje, rozwinął się kult maryjny. Wprowadzono też obowiązek rygorystycznego przestrzegania postów, co miało podkreślić różnice między katolikami a protestantami.

💡 Kontrreformacja nie była tylko reakcją obronną - to był też czas wewnętrznej odnowy Kościoła. Powstały nowe zakony (jak jezuici), które miały wielki wpływ na edukację i misje, a sztuka barokowa stała się potężnym narzędziem propagowania wiary katolickiej.