Stan Wojenny w Polsce: Co Warto Wiedzieć

Władza szykuje się do rozprawy z Solidarnością

Wyobraź sobie sytuację, w której władza wie, że społeczeństwo jest przeciwko niej - dokładnie tak było w 1981 roku. Beton partyjny, czyli najradykalniejsi członkowie partii, naciskał na siłowe rozwiązanie problemu z opozycją.

Grudzień 1980 roku przyniósł realną groźbę sowieckiej interwencji. Wojska Układu Warszawskiego już szykowały się do wkroczenia do Polski, ale ostatecznie Breżniew wycofał się z tego planu - głównie przez naciski USA, które wiedziały o sowieckich zamiarach dzięki pułkownikowi Ryszardowi Kuklińskiemu.

W lutym 1981 roku premierem został generał Wojciech Jaruzelski, który łączył funkcje szefa rządu i ministra obrony. Jego "apel o 90 spokojnych dni" to była tylko gra na zwłokę - w rzeczywistości milicja i SB dalej atakowały działaczy Solidarności.

Szczególnie dramatyczna była prowokacja bydgoska w marcu 1981, gdy milicja brutalnie pobiła działaczy związku zaproszonych na spotkanie. W odpowiedzi Solidarność zapowiedziała generalny strajk, ale ostatecznie go odwołała. Do lipca Jaruzelski przejął pełną kontrolę nad partią i zintensyfikował przygotowania do rozprawy siłowej.

Ważne: Pacyfikacja strajku w Wyższej Oficerskiej Szkole Pożarniczej 2 grudnia 1981 była ostatnim ostrzeżeniem przed wprowadzeniem stanu wojennego.

13 grudnia 1981 - dzień, który zmienił wszystko

Kryzys gospodarczy w Polsce był dramatyczny - brakowało podstawowych produktów, kartki nie pomagały, a symbolem zapaści stał się brak papieru toaletowego. To idealny moment dla władzy, żeby zwalić winę na Solidarność.

W nocy z 12 na 13 grudnia 1981 roku Jaruzelski wprowadził stan wojenny - stan nadzwyczajny, który pozwalał wojsku przejąć kontrolę i ograniczyć prawa obywatelskie. Akcja była perfekcyjnie zaplanowana i zaskoczyła wszystkich.

Polacy obudzili się w zupełnie innym kraju. Na ulicach pojawiły się czołgi, przestały działać telefony, a w radiu i telewizji non-stop leciało przemówienie Jaruzelskiego o WRON-ie (Wojskowej Radzie Ocalenia Narodowego). Większość przywódców Solidarności, w tym Lecha Wałęsę, internowano - czyli przymusowo umieszczono w ośrodkach odosobnienia.

Wprowadzenie stanu wojennego było nielegalne z dwóch powodów: dekret został antydatowany (podpisano go 13 grudnia, ale oznaczono wcześniejszą datą) oraz Rada Państwa nie mogła wydawać dekretów podczas sesji parlamentu, a akurat trwała sesja w grudniu 1981.

Obywatele stracili podstawowe prawa: wprowadzono godzinę policyjną, zakazano zgromadzeń, zamknięto szkoły i teatry, a korespondencję można było kontrolować. W sumie zatrzymano 10 000 osób, które przetrzymywano głównie do października 1982 roku.

Pamiętaj: Stan wojenny dotknął nie tylko działaczy Solidarności - zatrzymano też byłych przywódców PRL, jak Edward Gierek.

Społeczny opór i tragiczne pacyfikacje

Już kilka godzin po wprowadzeniu stanu wojennego w całym kraju wybuchły strajki protestacyjne. Ludzie domagali się odwołania stanu wojennego i uwolnienia aresztowanych, o których nie było żadnych informacji.

16 grudnia 1981 to jedna z najtragiczniejszych dat w historii PRL. Podczas pacyfikacji kopalni Wujek w Katowicach władze użyły śmigłowca, czołgów i transporterów. Pluton specjalny ZOMO otworzył ogień ostrą amunicją - zginęło 9 górników, a 23 zostało rannych.

Ostatni podziemny strajk w kopalni Piast zakończył się dopiero 28 grudnia. Mimo brutalności władzy, opór społeczny nie ustał.

W kwietniu 1982 powstała Tymczasowa Komisja Koordynacyjna NSZZ "Solidarność", którą tworzyli między innymi Zbigniew Bujak, Władysław Frasyniuk i Bogdan Lis. TKK koordynowała akcje oporu i utrzymywała kontakt z Zachodem.

31 sierpnia 1982 był dniem największych manifestacji - w 66 miejscowościach demonstrowało 250 000 osób. We Wrocławiu i Lubinie doszło do starć z milicją, w których zginęły kolejne osoby. To wydarzenie nazywa się zbrodnią lubińską.

Ważne formy oporu to: nielegalna prasa, ulotki, napisy na murach i bojkot państwowej telewizji. Ludzie podczas "Dziennika Telewizyjnego" wychodzili na spacery, a artyści przenosili występy do kościołów w ramach Teatru Podziemnego.

Ciekawostka: Artystów łamiących bojkot państwowej telewizji publicznie piętnowano - to była forma społecznego ostracyzmu.

Międzynarodowe wsparcie i próby reform

Zachód zdecydowanie potępił stan wojenny, podczas gdy państwa bloku wschodniego go popierały. Ronald Reagan ogłosił 30 stycznia 1982 Dniem Solidarności z Narodem Polskim i wprowadził sankcje gospodarcze wobec PRL.

Wsparcie było massive'owe - w ponad 50 krajach wyemitowano koncert "Żeby Polska była Polską", zbierano pieniądze i żywność. Radio Wolna Europa i Głos Ameryki nagłaśniały polskie sprawy. Największym sukcesem było przyznanie Lechowi Wałęsie Pokojowej Nagrody Nobla w 1983 roku.

Tymczasem władze PRL próbowały udowodnić, że stan wojenny był konieczny. Powołały Terenowe Grupy Operacyjne do walki z korupcją i PRON (Patriotyczny Ruch Odrodzenia Narodowego), ale to były tylko marionetkowe organizacje kontrolowane przez partię.

Maj 1983 przyniósł kolejną tragedię - zamordowanie Grzegorza Przemyka przez milicję. Maturzysta świętował zdane egzaminy, gdy zaatakowali go milicjanci z hasłem "Bijcie tak, żeby nie było śladów". Mimo oczywistych dowodów, funkcjonariuszy uchroniono, a winę zrzucono na pracowników pogotowia.

Stan wojenny oficjalnie zniesiono 22 lipca 1983, ale zakaz działalności opozycji pozostał, a Służba Bezpieczeństwa dalej prześladowała przeciwników władzy.

Tragiczny fakt: Przemek był synem opozycyjnej poetki Barbary Sadowskiej, co pokazuje, jak bardzo władza bała się każdego przejawu sprzeciwu.

Kościół jako ostoja wolności

Kościół katolicki znalazł się w bardzo trudnej sytuacji, próbując być rozjemcą między władzą a opozycją. Zadanie stało się jeszcze trudniejsze po śmierci kardynała Stefana Wyszyńskiego w maju 1981 i zamachu na Jana Pawła II w tym samym miesiącu.

Nowy prymas, arcybiskup Józef Glemp, kontynuował politykę swojego poprzednika - unikał otwartego konfliktu, ale pozwalał duchownym wspierać Solidarność. Powołał Prymasowski Komitet Pomocy osobom internowanym i ich rodzinom.

Msze za ojczyznę stały się podstawową formą oporu społecznego. Ludzie przychodzili słuchać nieocenzurowanych informacji, śpiewać pieśni patriotyczne i czerpać siłę duchową. Prymas Glemp w jednym z kazań otwarcie potępił stan wojenny.

Władze bardzo obawiały się pielgrzymki Jana Pawła II w 1983 roku, bo wiedziały, że może się to przekształcić w wielkie manifestacje. Ostatecznie papież przyjechał 16-23 czerwca, spotkało się z nim 7 milionów ludzi, a podczas prywatnego spaceru w Tatrach spotkał się z Lechem Wałęsą.

Najbardziej charyzmatycznym kapłanem podziemnej Solidarności był ks. Jerzy Popiełuszko. Organizował msze za ojczyznę pod hasłem "Zło dobrem zwyciężaj" i pomagał prześladowanym. 19 października 1984 został porwany, torturowany i zamordowany przez oficerów SB, którzy wrzucili go do Wisły ze związanymi rękami i nogami - tak jak robiono z polskimi oficerami w Katyniu.

Proces morderców był publiczny, ale nie ujawniono wszystkich okoliczności zbrodni. Pogrzeb księdza zamienił się w wielką manifestację Solidarności, a jego grób stał się miejscem pielgrzymek.

Symbol oporu: Ks. Popiełuszko pokazał, że można walczyć z systemem bez przemocy - jego postawa inspiruje do dziś.