Poezja metafizyczna to nurt w literaturze baroku, który koncentruje się na rozważaniach filozoficznych dotyczących ludzkiej egzystencji, przemijania i relacji człowieka z Bogiem. Poezja metafizyczna barok charakteryzuje się głęboką refleksją nad dualizmem duszy i ciała oraz rozważaniami o nietrwałości ziemskiego życia. Jednym z głównych przedstawicieli poezji metafizycznej w Polsce był Mikołaj Sęp Szarzyński, którego utwory pełne są duchowych rozterek i egzystencjalnych pytań.

Literatura barokowa wyróżnia się kilkoma charakterystycznymi elementami. Cechy literatury baroku refleksyjna obejmują przede wszystkim kontrast (zestawianie przeciwieństw), koncept (wyszukane pomysły) oraz głębokie rozważania nad ludzką egzystencją. Literatura baroku często wykorzystuje hiperbolę, patos oraz porusza tematy przemijania i kruchości życia. Literatura baroku w Polsce rozwijała się dynamicznie, tworząc oryginalne nurty łączące wpływy europejskie z rodzimą tradycją.

Motyw vanitas to jeden z najważniejszych tematów w literaturze i sztuce baroku, wyrażający ideę marności i przemijalności wszystkiego, co ziemskie. Motyw vanitas w literaturze baroku przykłady można znaleźć w poezji metafizycznej, gdzie autorzy rozważają ulotność życia, nieuchronność śmierci i marność dóbr doczesnych. Wyrażenie "vanitas vanitatum et omnia vanitas" (marność nad marnościami i wszystko marność) pochodzi z biblijnej Księgi Koheleta i stało się kluczowym hasłem obrazującym barokową wizję świata.

Literatura baroku i oświecenia reprezentują dwa przeciwstawne podejścia do sztuki i rzeczywistości. Podczas gdy barok charakteryzuje się emocjonalnością, kontrastem i zamiłowaniem do ozdobności, oświecenie cechy literatury obejmują racjonalizm, klarowność i dążenie do uporządkowania. W baroku dominuje refleksja nad przemijaniem i dualizmem świata, a najważniejsze dzieła literackie baroku często poruszają tematy religijne i metafizyczne. Oświecenie natomiast skupia się bardziej na rozumie, nauce i krytyce społecznej, odchodząc od barokowej zmysłowości.