Mity greckie - wprowadzenie

Mity greckie to część epiki antycznej, które przekazują wierzenia starożytnych Greków. Zawierają symboliczne opowieści tłumaczące zjawiska przyrody i życie codzienne. Często mają charakter moralizatorski i pomagają scalać wspólnotę wiernych.

Główne cechy mitów to występowanie herosów i bogów jako bohaterów oraz opowiadanie historii wyjaśniających otaczającą rzeczywistość. Jednym z najsłynniejszych zbiorów mitów greckich jest dzieło Jana Parandowskiego.

Z mitologii greckiej pochodzą popularne powiedzenia, które używamy do dziś. "Jabłko niezgody" określa powód do kłótni, a "pięta Achillesa" oznacza czyjś słaby punkt. Inne znane zwroty to "syzyfowa praca" (bezcelowy wysiłek), "stajnia Augiasza" (zaniedbane miejsce) czy "puszka Pandory" (źródło kłopotów).

Warto wiedzieć! Znajomość mitów greckich jest niezbędna do zrozumienia wielu dzieł sztuki, literatury i odniesień kulturowych we współczesnym świecie.

Bogowie greccy i ich atrybuty

Starożytni Grecy wierzyli w wielu bogów, z których każdy miał swoją dziedzinę i charakterystyczne atrybuty. Na czele panteonu stał Zeus - władca bogów i ludzi, którego symbolami były piorun, orzeł i tarcza. Jego żoną była Hera, opiekunka małżeństw i rodzin, której towarzyszyły paw i lilia.

Bracia Zeusa podzielili między siebie różne sfery świata. Posejdon z trójzębem władał morzami i oceanami, a Hades z berłem i kluczami rządził podziemnym światem zmarłych. Ich siostry - Demeter (bogini urodzaju) i Hestia (opiekunka ogniska domowego) - dbały o porządek w świecie ludzi.

Dzieci bogów również pełniły ważne funkcje. Atena z sową i włócznią była boginią mądrości, a Ares z wilkiem, mieczem i włócznią - bogiem wojny. Apollo z łukiem i lirą patronował sztuce i poezji, natomiast Afrodyta, wyłoniona z morskiej piany, była boginią piękna i miłości.

Pamiętaj! Znajomość atrybutów poszczególnych bogów pomoże ci rozpoznawać ich w dziełach sztuki i lepiej rozumieć odniesienia do mitologii w literaturze.

Mit o Prometeuszu i mit o Syzyfie

Mit o Prometeuszu opowiada o tytanie, który ulepił człowieka z gliny i tchnął w niego duszę z ognia skradzionego ze słonecznego rydwanu. Prometeusz nauczył ludzi używać ognia i wielu przydatnych umiejętności, czym naraził się Zeusowi. W odwecie Zeus kazał stworzyć Pandorę, pierwszą kobietę, która przyniosła ludziom nieszczęścia poprzez otwarcie tajemniczej puszki.

Prometeusz próbował przechytrzyć Zeusa, dzieląc ofiarę na dwie części - gorsze mięso ukrył pod tłuszczem, a lepsze pod skórą. Za karę został przykuty do skał Kaukazu, gdzie codziennie orzeł wyjadał mu wątrobę, która w nocy odrastała. Ostatecznie uwolnił go Herakles.

Mit o Syzyfie opowiada o władcy Koryntu ukaranym za zdradę tajemnic bogów. Jego karą było toczenie ogromnego głazu pod stromą górę. Za każdym razem, gdy Syzyf był już blisko szczytu, głaz wymykał mu się i staczał na dół, zmuszając go do powtarzania wysiłku w nieskończoność.

Zastanów się! Dlaczego określenie "syzyfowa praca" weszło na stałe do naszego języka? Jakie zadania w twoim życiu przypominają karę Syzyfa?

Mit o Hefajstosie i mit o Dedalu i Ikarze

Mit o Hefajstosie przedstawia historię boga ognia, syna Zeusa i Hery. Ze względu na połamane nogi został strącony przez ojca na ziemię. Przez dziewięć lat opiekowała się nim bogini Tetyda, a on doskonalił swoje kowalskie umiejętności. Kiedy wrócił na Olimp, Zeus dał mu za żonę najpiękniejszą boginię - Afrodytę.

Hefajstos, czując się wyśmianym z powodu kalectwa, przeniósł swoją kuźnię do wnętrza wulkanu Etna, gdzie pracował z cyklopami. Mimo to nie zerwał kontaktu z bogami - wytwarzał dla nich broń, ozdoby i pioruny dla Zeusa. Był najzręczniejszym i najpracowitszym z bogów, a jego dzieła były niezwykle piękne.

Mit o Dedalu i Ikarze opowiada o genialnym konstruktorze, który zbudował labirynt dla Minotaura na Krecie. Uwięziony przez króla Minosa, postanowił uciec wraz z synem Ikarem. Zrobił skrzydła z piór sklejonych woskiem i ostrzegł syna, by nie leciał ani zbyt wysoko, ani zbyt nisko.

Ikar, zachwycony lotem, zapomniał o przestrodze ojca i wzniósł się zbyt wysoko. Słońce roztopiło wosk, pióra wypadły, a chłopiec spadł do morza i utonął. Miejsce to nazwano Morzem Ikaryjskim na pamiątkę jego śmierci.

Ważne! Mit o Dedalu i Ikarze często interpretowany jest jako ostrzeżenie przed ludzką pychą i lekceważeniem dobrych rad. To ponadczasowa lekcja o konsekwencjach nieposłuszeństwa i nadmiernej ambicji.

Mit o Heraklesie i mit o Tezeuszu

Mit o Heraklesie opowiada o synu Zeusa, który posiadał nadludzką siłę. Już jako niemowlę udusił węże nasłane przez zazdrosną Herę. W dorosłym życiu, opętany szaleństwem zesłanym przez tę samą boginię, zabił swoją żonę i dzieci. Za pokutę musiał wykonać 12 niebezpiecznych prac na służbie u króla Eurysteusa.

Po wielu przygodach Herakles ożenił się z Dejanirą, którą porwał centaur Nessos. Gdy Herakles zabił porywacza, ten przed śmiercią ofiarował Dejanirze swoją zatrutą krew jako rzekomy eliksir miłości. Zazdrosna żona namoczyła w niej koszulę męża, co spowodowało jego straszliwe cierpienia. Herakles, nie mogąc znieść bólu, spalił się na stosie, a Zeus zabrał go na Olimp.

Mit o Tezeuszu przedstawia bohatera, który pragnął dorównać Heraklesowi. Jego największym wyczynem było pokonanie Minotaura - potwora o byczej głowie mieszkającego w labiryncie na Krecie. Zakochana w nim królewna Ariadna dała mu kłębek nici, aby mógł odnaleźć drogę powrotną.

Tezeusz przywiązał nić przy wejściu i rozwijał ją, wchodząc w głąb labiryntu. Po zabiciu Minotaura, dzięki nici Ariadny (zwanej "nicią Ariadny"), bez trudu wydostał się na zewnątrz.

Ciekawostka: "Nić Ariadny" to wyrażenie, które weszło do języka potocznego i oznacza sposób wyjścia z trudnej sytuacji lub rozwiązania skomplikowanego problemu.

Mit o Achillesie i mit o Tantalu

Mit o Achillesie opowiada o najdzielniejszym wojowniku wojny trojańskiej. Był synem księcia Peleusa i bogini morskiej Tetydy, która chcąc zapewnić mu nieśmiertelność, zanurzała go w wodach świętej rzeki. Trzymając go za piętę, pozostawiła to miejsce jedynym niezabezpieczonym punktem jego ciała.

Achilles wsławił się w wojnie trojańskiej, gdzie był postrachem wrogów. Po śmierci swojego przyjaciela Patroklesa z rąk Hektora, w gniewie zabił trojańskiego wojownika i zbezcześcił jego ciało. Później jednak, poruszony żalem starego króla Priama, oddał mu zwłoki syna. Sam zginął od strzały Parysa, która trafiła go w jedyny słaby punkt - piętę.

Mit o Tantalu opowiada o królu, który przyjaźnił się z bogami i bywał zapraszany na Olimp. Wykorzystał to, kradnąc nektar i ambrozję dla swoich poddanych. Chcąc sprawdzić wszechwiedność bogów, podał im na uczcie ciało swojego syna Pelopsa.

Bogowie rozpoznali potworny podstęp - przywrócili życie chłopcu, a Tantala strącili do Tartaru. Tam cierpiał wieczny głód i pragnienie, stojąc w wodzie pod drzewem z owocami. Kiedy chciał się napić, woda uciekała, a gdy sięgał po owoc, gałęzie unosiły się. Dodatkowo nad jego głową wisiała skała, która wyglądała, jakby miała spaść w każdej chwili.

Refleksja: Mity o Achillesie i Tantalu pokazują konsekwencje ludzkich działań - zarówno odwagi i poświęcenia, jak i pychy oraz bezbożności. Zastanów się, jakie uniwersalne wartości przekazują te historie.