Młoda Polska - ramy czasowe i nazwa epoki

Epoka Młodej Polski w kraju rozwijała się od 1891 roku (wydanie pierwszego tomu poezji Kazimierza Przerwy-Tetmajera) do 1918 roku (koniec I wojny światowej). W Europie modernizm trwał znacznie dłużej – od lat 60. XIX wieku do lat 60. XX wieku.

Epoka funkcjonowała pod kilkoma nazwami, z których każda podkreślała inny jej aspekt. Modernizm oznaczał nowoczesność i nowe koncepcje sztuki, odcinające się od tradycji pozytywizmu. Młoda Polska – nazwa wprowadzona przez Artura Górskiego w cyklu artykułów – nawiązywała do podobnych ruchów w Europie (Młode Włochy, Młoda Skandynawia).

Inne określenia to fin de siècle ("koniec wieku"), oddający nastroje schyłkowe i katastroficzne, oraz neoromantyzm, podkreślający nawiązanie do romantyzmu poprzez prymat uczuć i indywidualizm. Czasem epokę nazywano też symbolizmem (od dominującego nurtu) lub dekadentyzmem (od nastroju schyłkowości i pesymizmu).

Warto wiedzieć! Dekadentyzm, kojarzony z "chorobą końca wieku", wyrażał się w pesymizmie, apatii i ucieczce od bólu istnienia w tzw. "sztuczne raje" – środki odurzające, alkohol i erotykę.

Dekadenci i filistrzy - dwa światy Młodej Polski

Dekadent to typowy przedstawiciel Młodej Polski, charakteryzujący się pesymizmem, apatią, melancholią i tzw. "chorobą końca wieku". Dekadenckość przejawiała się w ucieczce przed cierpieniem egzystencjalnym w "sztuczne raje" – alkohol, narkotyki i perwersyjną erotykę.

Wielu dekadentów należało do cyganerii (bohemy) – prowadzili skandalicznie niemoralny tryb życia, nosili czarne peleryny i różowe rękawiczki, odwiedzali knajpy i domy publiczne. Ten sposób życia był protestem przeciwko mieszczańskim wartościom i denerwował tzw. filistrów.

Filister to mieszczanin ograniczony, pozbawiony aspiracji, skoncentrowany na gromadzeniu dóbr materialnych, obojętny na wartości duchowe. W oczach artystów modernistycznych był wrogiem sztuki i wrażliwości.

Centralną postacią bohemy krakowskiej był Stanisław Przybyszewski, który rolę artysty przedstawił w manifeście "Confiteor" (1899). Głosił w nim, że "sztuka nie ma żadnego celu, jest celem sama w sobie, jest absolutem". Według niego artysta "nie jest sługą ani kierownikiem, nie należy do narodu ani do świata, nie służy żadnej idei ani społeczeństwu". Przybyszewski propagował hasło "sztuki dla sztuki" (parnasizm) i sakralizował pozycję twórcy.

W Młodej Polsce dominowały gatunki liryczne oraz proza. Popularne były zwłaszcza sonety, poematy, dramaty naturalistyczne i powieści.

Filozofia Młodej Polski

Filozofia modernizmu zwróciła się ku pozanaukowym i pozarozumowym teoriom poznania. Popularne stały się trzy główne koncepcje filozoficzne:

Artur Schopenhauer - pesymizm

Choć żył w czasach romantycznych, jego pesymistyczne tezy o bólu istnienia stały się popularne dopiero pod koniec XIX wieku. W dziele "Świat jako wola i przedstawienie" głosił:

• Przeznaczeniem człowieka jest cierpienie i niezadowolenie
• Ludźmi kieruje bezrozumny popęd życiowy, który nigdy nie może być zaspokojony
• Ludzie dążą do szczęścia, które jest nieosiągalne

Schopenhauer proponował kilka sposobów ucieczki przed cierpieniem:

• Sztuka (przeciwstawia się życiu)
• Współczucie okazywane innym
• Nirwana (oderwanie od życia, ograniczenie potrzeb)
• Erotyzm
• Przyroda (w Polsce szczególnie tatrzańska)

Henri Bergson - intuicjonizm

Bergson odrzucił pozytywistyczny racjonalizm na rzecz:

• Teorii pędu życiowego – ludzie żyją, bo kosmos i natura tego chce
• Przekonania, że intelekt upraszcza rzeczywistość
• Intuicjonizmu – prawdziwym narzędziem poznania jest intuicja, nie rozum
• Koncepcji, że rzeczywistość jest różnorodna, zmienna i twórcza

Fryderyk Nietzsche - nadczłowiek

W dziele "Poza dobrem i złem" głosił:

• Ideał nadczłowieka – człowieka doskonałego biologicznie i duchowo
• Odrzucenie tradycyjnej moralności jako ograniczającej życie
• Koncepcję "śmierci Boga" i krytykę chrześcijaństwa
• Moralność panów i niewolników
• Przewartościowanie wszystkich wartości

Nietzsche przeciwstawił też dwie postawy: dionizyjską (ceniącą pełnię życia) i apollińską (ceniącą harmonię i równowagę).

Ciekawostka: Stanisław Przybyszewski, przedstawiciel polskiego dekadentyzmu, był propagatorem hasła "sztuka dla sztuki" i reprezentantem cyganerii krakowskiej.

Nowe kierunki w sztuce Młodej Polski

Impresjonizm

W malarstwie:

• Uchwycenie ulotnego wrażenia i subiektywnego odczucia
• Pastelowe, świetliste kolory i zacieranie konturów
• Farby nakładane krótkimi uderzeniami pędzla
• Tworzenie w plenerze, oddanie ruchu, duża rola światła

W literaturze:

• Przede wszystkim w liryce (np. w "Chłopach")
• Opisywanie wrażeń i doznań podmiotu lirycznego
• Rezygnacja z realistycznego przedstawiania rzeczywistości
• Synestezja - kojarzenie różnego typu wrażeń
• Muzyczność utworów
• Rozluźnienie kompozycji, fragmentaryczność

Ekspresjonizm

W malarstwie:

• Czołowy przedstawiciel: Edward Munch ("Krzyk", "Madonna")
• Kontrasty barw (czarny, czerwony, fioletowy)
• Deformacja rzeczywistości, antyestetyzm
• Silne oddziaływanie na emocje odbiorcy (strach, przerażenie)
• Ostre kontury, mocne pociągnięcia pędzlem
• Elementy karykatury i groteski

W literaturze:

• Wyrażanie silnych emocji i namiętności
• Mocne, wyraziste środki wyrazu (hiperbole, kontrasty, oksymorony)
• Przerysowanie, groteska, łączenie patosu z wulgarnością
• Nieregularność wypowiedzi, dużo wykrzykników

Warto zapamiętać! Ekspresjonizm koncentrował się na wyrażaniu wewnętrznego świata człowieka, często przez silne kontrasty i przerysowanie, w przeciwieństwie do impresjonizmu, który starał się uchwycić ulotne wrażenia.

Symbolizm i inne kierunki w sztuce

Symbolizm

W malarstwie:

• Jacek Malczewski ("Hamlet Polski")
• Wyrażanie niewyrażalnego (silnych emocji)
• Stosowanie symboli o wielu znaczeniach
• Wiele technik plastycznych

W literaturze:

• Dramaty Wyspiańskiego (np. "Wesele")
• Wyrażanie niewyrażalnego za pomocą symboli
• Sugerowanie ukrytych treści
• Aluzyjność, wieloznaczność
• Muzyczne ukształtowanie wypowiedzi
• Wprowadzenie wiersza wolnego
• Rozluźnienie kompozycji

Naturalizm

W malarstwie:

• Fotograficzne odwzorowanie natury
• Dokumentaryzm
• Obrazowanie ciemnych stron życia, biedy, marginesu społecznego

W literaturze:

• Nowelistyka Stefana Żeromskiego, "Chłopi"
• Maksymalny obiektywizm w przedstawianiu fabuły
• Ograniczenie fikcji na rzecz wiarygodnego przekazu
• Teoria walki o byt Darwina przeniesiona na grunt powieści
• Podporządkowanie prawom biologii
• Brutalność obrazowania
• Autentyzm językowy - żargon, dosadne słownictwo

Secesja

W malarstwie:

• Płynność, falistość linii
• Bogata ornamentyka (abstrakcyjna lub roślinna)
• Motywy ze świata natury (kwiaty, ważki, płomienie, łabędzie)
• Asymetria
• Subtelna, pastelowa kolorystyka

Secesja była stosowana również w sztuce użytkowej i architekturze, wprowadzając charakterystyczne zdobienia i motywy roślinne.

Życie literackie i artystyczne Młodej Polski

Stolice Młodej Polski

Najważniejsze ośrodki życia kulturalnego epoki to:

• Kraków - główne centrum Młodej Polski, miasto bliskie Wiednia i Austrii, gdzie mówiono tym samym językiem, co stwarzało dogodne warunki dla rozwoju kultury
• Lwów - ważny ośrodek kulturalny na wschodzie
• Warszawa - mimo rygorów carskiej cenzury, nadal ważne centrum życia intelektualnego
• Zakopane - kurort rozsławiony przez lekarza Chałubińskiego, który doceniał walory klimatyczne regionu jako szczególnie korzystne dla chorych; stało się miejscem spotkań artystów i intelektualistów

Prasa Młodej Polski

Główne tytuły prasowe epoki to:

• "Życie" krakowskie - najważniejsze czasopismo modernistyczne
• "Chimera" warszawska - najstaranniej wydawane pismo pod względem ilustracji
• "Życie" warszawskie - ważne forum dyskusji literackich i społecznych

Czasopisma te pełniły kluczową rolę w rozpowszechnianiu nowych idei artystycznych i filozoficznych, a także w promowaniu młodych twórców.

"Wesele" Stanisława Wyspiańskiego

Rodzaj literacki: dramat
Gatunek literacki: dramat symboliczny
Czas akcji: noc 20 listopada 1900 roku
Miejsce akcji: bronowicki dworek Tetmajera

Geneza dramatu

"Wesele" powstało na kanwie autentycznego wydarzenia - ślubu Lucjana Rydla z Jadwigą Mikołajczykówną. Małżeństwo to było efektem ludomanii (zainteresowania inteligencji kulturą ludową), która ogarniała ówczesnych artystów i intelektualistów.

Fascynacja wiejskim stylem życia była często powierzchowna, ale prowadziła czasem do realnych związków między inteligentami a chłopami, jak w przypadku małżeństwa Włodzimierza Tetmajera z Anną Mikołajczykówną czy wspomnianego wyżej związku Rydla z Mikołajczykówną.

Wyspiański, przyglądając się wspólnej zabawie inteligentów i chłopów podczas wesela, zastanawiał się, czy obie warstwy społeczne potrafią naprawdę współpracować, czy darzą się wzajemnym zaufaniem i czy mogłyby razem walczyć o niepodległość Polski. Diagnoza dramaturga była pesymistyczna - Polacy jawią się jako naród głęboko podzielony, podobnie jak w "Mendlu Gdańskim".

Ważne! "Wesele" to nie tylko dramat obyczajowy, ale przede wszystkim narodowy, w którym Wyspiański analizuje zdolność polskiego społeczeństwa do wspólnego działania w imię odzyskania niepodległości.

Postacie w "Weselu"

Postacie realistyczne

• Gospodarz - Włodzimierz Tetmajer, artysta
• Gospodyni - Anna Tetmajer z domu Mikołajczyk, siostra Panny Młodej
• Pan Młody - Lucjan Rydel, poeta
• Panna Młoda - Jadwiga Mikołajczykówna
• Poeta - Kazimierz Przerwa-Tetmajer, przyrodni brat Włodzimierza
• Dziennikarz - Rudolf Starzewski, redaktor krakowskiego "Czasu"
• Rachela - Pepa Singer, dziewczyna żydowskiego pochodzenia, zafascynowana cyganerią
• Czepiec - Błażej Czepiec, pisarz gminny Małych Bronowic
• Radczyni - Antonina Domańska, ciotka Lucjana Rydla
• Nos - Tadeusz Nosowski, malarz z bohemy krakowskiej
• Żyd - karczmarz Singer
• Maryna - Maria Mikołajczykówna, siostra Anny i Jadwigi
• Isia - mała Jadwiga, córka Włodzimierza i Anny
• Dziad - żebrak wędrujący od wsi do wsi
• Jaś - wiejski chłopak, drużba na weselu

Postacie fantastyczne

Zjawy są spersonifikowanymi wyrzutami sumienia, myślami i marzeniami bohaterów realnych:

• Chochoł - ukazuje się Isi; łączy świat realistyczny z nadrealistycznym
• Widmo - ukazuje się Marysi; to zmarły dwa lata wcześniej jej narzeczony
• Stańczyk - ukazuje się Dziennikarzowi; symbol mądrości politycznej
• Rycerz - ukazuje się Poecie; postać jednego z najlepszych rycerzy polskich
• Hetman Branicki - ukazuje się Panu Młodemu; symbol zdrady narodowej
• Upiór (Jakub Szela) - ukazuje się Dziadowi; przywódca rabacji galicyjskiej
• Wernyhora - ukazuje się Gospodarzowi; legendarna postać ukraińskiego wieszcza

W końcowej scenie dramatu pojawia się Chochoł, który wprowadza wszystkich w hipnotyczny taniec.

Symbolika dekoracji

Wyspiański nie tylko napisał "Wesele", ale też zaplanował dekoracje i wyreżyserował przedstawienie. Biało-błękitno-szare ściany domu mają symboliczne znaczenie: biel oznacza duchowość, błękit - uduchowienie, a szary - bezpłodność, nudę i przeciętność.

Akcja rozgrywa się podczas listopadowej nocy, co nawiązuje do duchów i powstania. W bronowickiej chacie widać mariaż kultur ziemiańskiej i chłopskiej. Obrazy Matki Boskiej Częstochowskiej i Ostrobramskiej nawiązują do dawnej Rzeczpospolitej (Korona i Litwa), podkreślając narodowy charakter dramatu.

Realistyczny obraz poglądów i postaw w "Weselu"

Scena I

Pierwsza scena ukazuje rozmowę Dziennikarza i Czepca. Dziennikarz reprezentuje idee trójlojalizmu - postawę ugodową wobec zaborców. Czepiec to światły chłop, interesuje się polityką i jest gotów walczyć o wolność: "A jak my, to my się rwiemy ino do jakiej bijacki". Dziennikarz próbuje zniechęcić rozmówcę, idealizuje wieś, nawiązując do sielanki Kochanowskiego. Czepiec otwarcie oskarża ziemian o trwającą niewolę: "A ja myślę, że panowie duża by już mogli mieć, ino oni nie chcom chcieć".

Scena III

Radczyni pogardliwie ocenia chłopów jako nieokrzesanych i gwałtownych: "Oni się tam gniotą, tłoczą i ni stąd, ni zowąd naraz trzask, prask, biją się po pysku". Niechętnie godzi się, by jej córki tańczyły z wiejskimi chłopcami.

Scena IV

To chłopi częściej inicjują rozmowy z inteligencją - są bardziej otwarci i zależy im na zbliżeniu. Gdy Klimina żartobliwie sugeruje, że syn Radczyni mógłby ożenić się z wiejską dziewczyną, ta reaguje oburzeniem: "Wyście sobie, a my sobie, każden sobie rzepkę skrobie". Później próbuje zatrzeć złe wrażenie, ale tylko potwierdza swoją ignorancję i wścibskość.

Pan Młody publicznie okazuje żonie uczucia, co zawstydza Pannę Młodą, gdyż w obyczajowości wiejskiej publiczne okazywanie uczuć jest nietaktem. Gdy proponuje, żeby zdjęła za ciasne buty i tańczyła boso, ona oburza się: "Cóż to znowu! To ni można; trza być w butach na weselu". Ta scena pokazuje brak porozumienia między małżonkami z różnych klas.

Scena XXVI

Ojciec i Żyd są zdziwieni wspólną zabawą inteligentów z chłopami, pamiętając krwawe konflikty z przeszłości: "Bawiom, bawiom moiściewy, a to były dawniej gniewy! Nawet była krew rzezańce i splamiła krew sukmany". Wspominają rabację galicyjską, a późniejszą epidemię traktują jako karę bożą za zbrodnię.

Kluczowy cytat: "Wyście sobie, a my sobie, każden sobie rzepkę skrobie" - te słowa Radczyni doskonale oddają przepaść między wsią a inteligencją, mimo pozorów pojednania.

Konflikt społeczny w "Weselu"

Scena XXX

Inteligenci, obserwując kłócących się chłopów, przypominają sobie rzeź galicyjską i boją się: "To co było może przyjść!" Gospodarz ocenia chłopów jako gwałtownych: "Tylko im przystawić oręża, zapalni jak sucha słoma, tylko im zabłysnąć nożem, a zapomną o imieniu Bożym".

Choć Gospodarz i Pan Młody deklarują: "My wszystko zapomnieli", zaraz potem wyliczają krzywdy: "Mego dziadka piłą rznęli", "Mego ojca gdzieś zadźgali". Przyznają, że inteligencja tylko udaje pojednanie z chłopami: "Stroimy się w pawie pióra". Żyd trafnie zauważa, że wspólna zabawa to tylko pozór porozumienia: "Taka szopka, bo to nie kosztuje nic".

Obcość celów podkreśla przysłowie: "Jedni do Sasa, drudzy do lasa". Jak w XVIII wieku wyborcy byli podzieleni, tak teraz chłopi i inteligencja mają różne interesy. Inteligenci przyjeżdżają na wieś dla kontaktu z folklorem, który leczy ich z dekadentyzmu. Chłopi pragną wspólnej walki o wolność narodową, Czepiec wielokrotnie zachęca: "Jakby przyszło co do czego, wisz pon, to my tu gotowi".

Rola Racheli

Rachela to "panna modern" - modernistka, która "zna cały Przybyszewski" i "była w Wiedniu na operze". Przygotowuje widzów do zmiany nastroju z realistycznego (Akt I) na fantastyczny (Akt II), mówiąc: "Chcę poetyczności dla was i chcę ją rozdmuchać". Na jej zachętę Poeta wspomina Chochoła, a Pan Młody zaprasza go do chaty.

Wizyjny charakter dramatu

W Akcie II, gdy zapada półmrok, bohaterom ukazują się zjawy. Marysi pojawia się zmarły narzeczony, co nawiązuje do "Romantyczności" Mickiewicza. W rozmowie Dziennikarza ze Stańczykiem Wyspiański obnaża niebezpieczną politykę konserwatystów, zarzucając im defetyzm i brak wiary w odzyskanie niepodległości.

Poeta rozmawia z Rycerzem, który symbolizuje tęsknotę dekadenta za romantycznym wizerunkiem wieszcza. Hetman jest symbolem zdrady, a Pan Młody uświadamia sobie, że jego małżeństwo to zdrada własnej klasy. Dziad i Upiór symbolizują winę chłopów za rabację galicyjską.