Literatura antyczna i filozofie starożytne

Starożytność $VII-V w. p.n.e. - 476 r.$ dała nam wielkich filozofów, których idee są aktualne do dziś. Sokrates powiedział "wiem, że nic nie wiem" i uczył o stałych zasadach moralnych. Platon wierzył w świat idei, Arystoteles głosił zasadę złotego środka, a Heraklit twierdził, że wszystko płynie (panta rhei).

Powstały też ważne postawy życiowe: stoicyzm (spokój i dystans do życia), epikureizm (carpe diem - chwytaj dzień), hedonizm (liczy się tylko teraźniejszość) i sceptycyzm (nie wiemy, jaka jest prawda).

Tragedia antyczna miała swoje zasady: fatum (przeznaczenie), konflikt tragiczny (wybór między równie ważnymi racjami) i katharsis (oczyszczenie widza przez emocje). Literatura antyczna charakteryzowała się decorum (odpowiednią formą), mimesis (odbiciem rzeczywistości) i proporcjonalnością.

Ważne! Poznaj bohaterów antycznych: heros (nieustraszony wojownik), bohater tragiczny (skazany na katastrofę), buntownik i tułacz (homo viator).

Mitologia grecka według Jana Parandowskiego

Mit to opowieść o bogach i herosach, która próbuje wyjaśnić tajemnice świata. Istnieje kilka rodzajów mitów: kosmogoniczne (powstanie świata), antropogeniczne (stworzenie człowieka), ajtiologiczne (jak coś powstało) i heroiczne (czyny herosów).

W mitologii greckie wszystko zaczęło się od Chaosu, potem narodziła się Gaja (Ziemia). Kronos pożerał swoje dzieci, ale Zeus został uratowany i obalił ojca. Podzielił świat z braćmi: sam rządzi niebem, Posejdon morzem, a Hades królestwem umarłych.

Prometeusz to jeden z najważniejszych mitycznych bohaterów. Ulepił ludzi z gliny, wykradł dla nich ogień z Olimpu i został za to przykuty do skały. Orzeł szarpał jego wątrobę, która ciągle odrastała. Prometeizm to symbol buntownika, który z miłości do ludzi sprzeciwia się władzy.

Pamiętaj! Przy odwoływaniu się do mitologii zawsze napisz: "w micie z mitologii Jana Parandowskiego".

Najważniejsze mity greckie

Dedal i Ikar - ojciec skonstruował skrzydła, żeby uciec z więzienia. Ostrzegł syna, by nie leciał za wysoko, ale Ikar się zapomniał i słońce roztopiło jego skrzydła. To ostrzeżenie przed brakiem umiaru i symbol zderzenia marzeń z rzeczywistością.

Demeter i Persefona - mit ajtiologiczny tłumaczący pory roku. Hades porwał Persefonę, więc jej matka pogrążyła ziemię w żałobie. Córka musi pół roku spędzać w podziemiach (jesień/zima), a pół roku z matką (wiosna/lato).

Orfeusz i Eurydyka pokazują potęgę sztuki i miłości. Orfeusz zszedł do Hadesu ratować zmarłą żonę. Jego muzyka wzruszyła bogów, ale złamał warunek - obejrzał się za siebie i stracił ukochaną na zawsze.

Narcyz zakochał się we własnym odbiciu w wodzie i umarł z tęsknoty. Na jego grobie wyrósł kwiat - narcyz. To symbol zimnej urody i samouwielbienia.

Ciekawostka Herkules łączył cechy ludzkie i boskie - symbol wytrwałości i niezwykłej siły duchowej.

Mity, bogowie i wojna trojańska

Syzyf za oszukiwanie bogów został skazany na wtaczanie głazu na górę - kamień zawsze spadał tuż przed szczytem. To symbol bezsensownej pracy i absurdu życia.

Wojna trojańska trwała 10 lat i zaczęła się od jabłka rzuconego przez boginię niezgody Eris. Parys miał wybrać najpiękniejszą z trzech bogiń i wybrał Afrodytę, która obiecała mu Helenę. Porwanie Heleny wywołało wojnę.

Bogowie mieli swoje atrybuty: Zeus - piorun, Apollo - lira i wieniec laurowy, Atena - hełm i tarcza z głową Meduzy, Hermes - kaduceusz. Znajomość tych symboli pomoże ci rozpoznać bogów w sztuce.

Feniks to ptak symbolizujący odrodzenie - co 500 lat spala się i odradza z popiołów. Sfinks (ciało lwa, głowa kobiety, skrzydła orła) zadawał zagadki podróżnym.

Wskazówka Pamiętaj atrybuty bogów - często pojawiają się na maturze i w testach!

Archetypy i mitologizmy

Archetypy to uniwersalne wzorce postaci: Syzyf (człowiek wykonujący bezowocną pracę), Penelopa (wierna żona), Odyseusz (wytrwały podróżnik), Niobe (matka opłakująca dzieci). Te wzorce pojawiają się w literaturze wszystkich epok.

Mitologizmy to wyrażenia pochodzące z mitologii używane w znaczeniu przenośnym. Najważniejsze to: "puszka Pandory" (źródło nieszczęść), "pięta Achillesa" (słaby punkt), "syzyfowa praca" (daremny trud), "koń trojański" (podstęp).

"Pod egidą" oznacza pod opieką, "prometejski ogień" to szansa na życie, a "narcyzm" to samouwielbienie. "Lot Ikara" to zbyt ambitne działania kończące się katastrofą.

"Węzeł gordyjski" to skomplikowana sytuacja, "odyseja" to długa wędrówka, a "męki Tantala" to udręka wynikająca z niemożności zaspokojenia potrzeb.

Praktycznie Te mitologizmy używasz na co dzień - teraz wiesz, skąd pochodzą!

Iliada Homera - pierwszy europejski epos

Epos to poemat pisany heksametrem o legendarnych bohaterach. Iliada opowiada o ostatnich 49 dniach wojny trojańskiej i skupia się na gniewie Achillesa.

Wszystko zaczęło się od kłótni o Bryzeidę - ukochaną niewolnicę Achillesa, którą odebrał mu Agamemnon. Achilles wycofał się z walki, co doprowadziło Greków na skraj klęski. Gdy Patroklos, przyjaciel Achillesa, zginął z rąk Hektora, heros postanowił go pomścić.

Achilles to pół-bóg, pół-człowiek - ideał herosa. Matka wykąpała go w Styksie, przez co stał się niezniszczalny, z wyjątkiem pięt. Hektor to najdzielniejszy trojański wojownik, który mimo przewagi wroga walczy o rodzinne miasto.

Epos kończy się śmiercią Hektora i jego pogrzebem. Priam, ojciec Hektora, błaga Achillesa o wydanie ciała syna, co prowadzi do refleksji nad ludzkim losem i przemijaniem.

Sprawdź Zwróć uwagę na epitety stałe i porównania homeryckie - to charakterystyczne cechy epiki antycznej!

Antygona Sofoklesa - konflikt wartości

Antygona to tragedia antyczna oparta na micie o rodzie Labdakidów. Głównym tematem jest konflikt tragiczny między prawem boskim a ludzkim.

Po bratobójczej walce Eteokles został pochowany jako bohater, ale Polinejkes jako zdrajca. Kreon zakazał grzebania Polinejkesa, ale Antygona uważa, że prawo boskie nakazuje pochować każdego zmarłego.

Antygona reprezentuje prawo boskie, jednostkę i serce (emocje). Kreon stoi po stronie prawa ludzkiego, państwa i rozumu. Każda ze stron ma swoje racje, dlatego to konflikt tragiczny.

Tragedia kończy się śmiercią Antygony, jej narzeczonego Hejmona (syna Kreona) i Eurydyki (żony Kreona). Ironia tragiczna polega na tym, że Kreon chcąc obronić państwo, traci rodzinę i władzę.

Kluczowe Hybris (pycha) Kreona i hamartia (wina niezawiniona) Antygony to typowe elementy tragedii antycznej.

Horacy - mistrz poezji rzymskiej

Horacy był synem wyzwolonego niewolnika, ale dzięki protekcji Mecenasa mógł spokojnie tworzyć. Jego horacjanizm to dążenie do prostoty stylu, powściągliwość w wyrażaniu uczuć i obecność mitologii.

W odzie "Do Deliusza" Horacy głosi ideę stoicyzmu i złotego środka (aurea mediocritas). Człowiek powinien unikać skrajności, zachowywać umiar zarówno w smutku, jak i radości. Życie przemija, więc trzeba żyć roztropnie.

"Do Leukonoe" zawiera słynne hasło carpe diem (chwytaj dzień). Nie warto odgadywać przyszłości - trzeba skupić się na "tu i teraz" i cieszyć się każdą chwilą.

"Exegi monumentum" (Wybudowałem pomnik) to autotematyczny wiersz o nieśmiertelności poezji. Horacy wie, że jego wiersze przetrwają dłużej niż spiżowe pomniki. Słowa "non omnis moriar" (nie wszystek umrę) wyrażają wiarę w poetycką nieśmiertelność.

Zapamiętaj Carpe diem to jedna z najważniejszych maksym antycznych - "chwytaj dzień" i ciesz się życiem!

Biblia - fundament cywilizacji europejskiej

Biblia składa się ze Starego Testamentu $XIII w. - I w. p.n.e.$ i Nowego Testamentu (I w. n.e.). To święta księga judaizmu i chrześcijaństwa, filar europejskiej kultury i źródło uniwersalnych nauk moralnych.

Najważniejsze księgi Starego Testamentu to: Księga Rodzaju (stworzenie świata), Księga Hioba (symbol niezawinionego cierpienia), Księga Koheleta z motywem vanitas (marność życia) i Księga Psalmów (150 pieśni religijnych).

Nowy Testament opowiada dzieje Chrystusa i apostołów. Zawiera Ewangelie, Listy Apostolskie i Apokalipsę św. Jana (koniec świata). Przypowieści biblijne to proste historie, którymi Jezus objaśniał prawdy wiary.

Archetypy biblijne: Kain (bratobójca), Abel (niewinność), Abraham i Hiob (wiara w Boga), Mojżesz (przewodnik), Syn marnotrawny (nawrócenie), Piłat (tchórzostwo). Hasło "vanitas vanitatum" (marność nad marnościami) podkreśla przemijanie życia.

Ważne Biblia wprowadziła monoteizm (wiarę w jednego Boga) w przeciwieństwie do antycznego politeizmu (wielu bogów).