Obwodowy układ nerwowy - budowa i funkcje

Obwodowy układ nerwowy przenosi informacje między ośrodkowym układem nerwowym a narządami i tkankami organizmu. Jest odpowiedzialny za wykonywanie reakcji odruchowych i utrzymanie stałej łączności między mózgiem a resztą ciała.

Podstawowym elementem obwodowego układu nerwowego są nerwy - pęczki włókien nerwowych otoczone tkanką łączną. Budowa nerwu jest złożona i obejmuje osłonkę mielinową (zabezpieczającą przed zakłóceniami w przesyłaniu informacji), śródnerwie (otaczające pojedyncze włókna), onerwie (otaczające pęczki włókien), przynerwie (stabilizujące włókna) oraz nanerwie (otaczające cały nerw).

Ze względu na kierunek przewodzenia impulsów nerwy dzielimy na: czuciowe (od receptorów do OUN), ruchowe (od OUN do narządów wykonawczych) i mieszane (zawierające oba rodzaje włókien). W obwodowym układzie nerwowym wyróżniamy 12 par nerwów czaszkowych (unerwiających głównie głowę) oraz 31 par nerwów rdzeniowych (wychodzących z rdzenia kręgowego).

Ciekawostka! Zakończenia niektórych nerwów obwodowych pełnią funkcję receptorową - odbierając bodźce zarówno ze środowiska zewnętrznego, jak i wewnętrznego organizmu. To dzięki nim czujesz dotyk, temperaturę czy ból!

Ważnym elementem obwodowego układu nerwowego są również zwoje nerwowe - skupiska ciał komórek nerwowych znajdujące się poza ośrodkowym układem nerwowym. Kontrolują one czynności narządów wewnętrznych.

Odruch to fizjologiczna, szybka i automatyczna reakcja organizmu na bodziec. Droga, którą przebywa pobudzenie od receptora do efektora, nazywana jest łukiem odruchowym i składa się z pięciu elementów: receptora, drogi nerwowej dośrodkowej, ośrodka nerwowego, drogi nerwowej odśrodkowej oraz efektora.

Ze względu na liczbę synaps odruchy dzielimy na monosynaptyczne (z jedną synapsą, bez neuronów pośredniczących) oraz polisynaptyczne (z co najmniej dwiema synapsami i przynajmniej jednym neuronem pośredniczącym).

Odruchy i pamięć

Kiedy odruchowo cofasz rękę po dotknięciu gorącej powierzchni, korzystasz z odruchu bezwarunkowego - wrodzonego, dziedzicznego i niezależnego od twojej woli. Te odruchy powstają przy zaangażowaniu ośrodków rdzenia kręgowego i ośrodków podkorowych, stanowiąc podstawową ochronę przed zagrożeniami.

Z kolei odruchy warunkowe są nabyte, a nie dziedziczone. Wykształcają się one w wyniku indywidualnego doświadczenia i główną rolę w ich powstawaniu odgrywa kora mózgowa. Pionierem badań nad odruchami warunkowymi był Iwan Pawłow, który udowodnił, że można skojarzyć bodziec obojętny (np. światło) z bodźcem kluczowym (np. pokarmem) wywołującym odruch bezwarunkowy.

Odruchy warunkowe możemy podzielić na klasyczne (pawłowskie) oraz instrumentalne. Te drugie są wynikiem bardziej złożonego procesu uczenia się, gdzie dochodzi do wzmocnienia reakcji ruchowej związanej z motywacją. Przykładem jest sytuacja, gdy pies podaje łapę na określony gest, wiedząc, że otrzyma smakołyk.

Zapamiętaj! Odruchy bezwarunkowe to np. ssanie, odruch kolanowy czy połykanie, natomiast odruchy warunkowe mogą być różne u różnych osób, np. zatrzymywanie się na czerwonym świetle czy reakcja na dźwięk dzwonka.

Pamięć to zdolność do przechowywania, przetwarzania i odtwarzania informacji. Wyróżniamy trzy główne rodzaje pamięci:

1. Pamięć sensoryczna (zmysłowa) - ma znaczną pojemność, ale trwa zaledwie sekundę, przechowując informacje odbierane przez zmysły.

2. Pamięć krótkotrwała (operacyjna) - o niewielkiej pojemności (6-8 elementów), przechowująca informacje od kilkunastu sekund do kilku minut. Wymaga powtarzania, aby utrzymać informacje.

3. Pamięć długotrwała - o nieograniczonej pojemności, przechowuje informacje, które zostały odpowiednio powtórzone i skategoryzowane.

Problemy z odtwarzaniem informacji z pamięci długotrwałej mogą wynikać z braku koncentracji, niepowtarzania zapamiętanych informacji lub zapamiętywania zbyt podobnych do siebie danych, które się wzajemnie zakłócają.