Powstanie państwa żydowskiego i niepodległy Izrael

Konflikt arabsko-żydowski nasilił się w latach 30., gdy Wielka Brytania zablokowała migrację Żydów do Palestyny. W odpowiedzi społeczność żydowska zjednoczyła się, tworząc organizacje takie jak Irgun (organizacja zbrojna) i Hagana (formacja samoobrony). Punktem zwrotnym był rok 1947, kiedy ONZ zadecydowała o podziale Palestyny na część arabską i żydowską.

W maju 1948 proklamowano powstanie państwa Izrael, co natychmiast spotkało się z atakiem państw arabskich. Pierwsza wojna o niepodległość (1948-1949) zakończyła się zwycięstwem Izraela, choć państwa arabskie formalnie nie uznały nowego państwa. Funkcję premiera objął Dawid Ben Gurion, który z pomocą żydowskiej diaspory rozwijał młode państwo.

Warto zapamiętać! Powstanie Izraela spowodowało problem uchodźców, tzw. "nakbę" (katastrofę) dla Palestyńczyków, co stało się jednym z głównych punktów zapalnych w regionie na kolejne dekady.

Równolegle do powstania Izraela, w Egipcie dokonała się rewolucja, która doprowadziła do objęcia władzy przez Nasera w 1954 roku. Jego dyktatura miała charakter socjalistyczny i panarabski, dążąc do zjednoczenia państw arabskich.

Od kryzysu sueskiego do wojny Jom Kippur

Kryzys sueski rozpoczął się w 1956 roku, gdy Naser znacjonalizował Kanał Sueski. Egipt poniósł klęskę w wojnie, ale paradoksalnie autorytet Nasera wzrósł, czyniąc go panarabskim bohaterem. W tle konfliktu toczyła się zimna wojna, z ZSRR wspierającym państwa arabskie, a USA - Izrael.

W czerwcu 1967 roku Izrael przeprowadził wyprzedzający atak przeciwko państwom arabskim planującym inwazję. Wojna sześciodniowa zakończyła się błyskawicznym zwycięstwem Izraela nad wszystkimi przeciwnikami, zmieniając układ sił w regionie. Mimo rozejmu, w kolejnych latach dochodziło do licznych konfliktów granicznych.

Szansę na rewanż państwa arabskie dostrzegły w 1973 roku. Podczas święta Jom Kippur (Dzień Pojednania) siły Egiptu i Syrii zaatakowały nieprzygotowane wojska izraelskie. Początkowo odnosiły sukcesy, ale ostatecznie inicjatywę przejęli Izraelczycy. Konflikt nabrał wymiaru globalnego, gdy ZSRR zagroził interwencją zbrojną.

Uwaga! Skutkiem wojny Jom Kippur była decyzja państw arabskich o ograniczeniu wydobycia ropy naftowej, co doprowadziło do światowego kryzysu energetycznego w latach 70.

Od Camp David do rewolucji irańskiej

Przełom w relacjach izraelsko-arabskich nastąpił w 1978 roku, gdy przy mediacji prezydenta USA Jimmy'ego Cartera doszło do rokowań między Menachem Beginem (premier Izraela) a Anwarem Sadatem (prezydent Egiptu). Podpisany w Camp David układ doprowadził do pokoju izraelsko-egipskiego w 1979 roku.

Równolegle rozwijał się palestyński ruch narodowowyzwoleńczy. W 1964 roku powstała Organizacja Wyzwolenia Palestyny pod przywództwem Jasira Arafata, dążąca do utworzenia państwa palestyńskiego. OWP prowadziła działalność zbrojną, w tym głośny atak na izraelskich sportowców podczas igrzysk olimpijskich w Monachium (1972). Przełom nastąpił po pierwszej palestyńskiej intifadzie (1987) i porozumieniu z Oslo (1993), przyznającym Palestyńczykom ograniczoną autonomię.

Innym kluczowym wydarzeniem dla regionu była rewolucja islamska w Iranie (1979). Obaliła ona prozachodniego szacha Mohammeda Rezę Pahlawiego, który wcześniej przeprowadził modernizację kraju ("biała rewolucja"). Władzę przejął ajatollah Chomeini, ustanawiając teokratyczną Republikę Iranu, co diametralnie zmieniło układ sił na Bliskim Wschodzie.

Kluczowe dla zrozumienia! Rewolucja w Iranie wprowadziła nowy element do konfliktów bliskowschodnich - fundamentalizm islamski jako siłę polityczną przeciwstawiającą się zarówno wpływom Zachodu, jak i świeckim rządom w krajach muzułmańskich.