Stany Zjednoczone w XIX wieku

USA w XIX wieku ogromnie się rozrosły! Kraj powiększył swoje terytorium kupując Luizjanę od Francji, Florydę od Hiszpanii i Alaskę od Rosji. Dołączyły też Teksas i Kalifornia. Do Ameryki przybywało mnóstwo ludzi z Europy, którzy szukali lepszego życia i pracy.

Między stanami północnymi i południowymi istniały wielkie różnice. Północ opierała się na przemyśle, miała dużo miast i farmy rodzinne. Południe żyło z rolnictwa - wielkie plantacje bawełny, tytoniu i innych roślin uprawianych przez niewolników. Na Północy działał abolicjonizm - ruch walczący o zniesienie niewolnictwa.

Ciekawostka: Właściciele plantacji na Południu uważali niewolników za swoją własność, nie za ludzi. Niewolnicy nie mieli żadnych praw!

Te różnice doprowadziły do wojny secesyjnej $1861-1865$. Gdy Abraham Lincoln, przeciwnik niewolnictwa, został prezydentem, 11 południowych stanów ogłosiło secesję (wystąpienie z Unii) i utworzyło Konfederację. Północ tego nie zaakceptowała, co doprowadziło do krwawej wojny. Wojska Północy pod wodzą generała Granta walczyły przeciwko siłom Południa dowodzonym przez generała Lee.

Skutki wojny secesyjnej

Wojna secesyjna zmieniła Stany Zjednoczone na zawsze. Najcięższa bitwa rozegrała się pod Gettysburgiem, gdzie zwyciężyły wojska Unii. W 1863 roku prezydent Lincoln wydał słynny dekret znoszący niewolnictwo, a wojska Północy stosowały na Południu taktykę spalonej ziemi.

Skutki wojny były ogromne. Południe zostało zniszczone gospodarczo, a jednocześnie rozpoczęło się szybkie zagospodarowanie Dzikiego Zachodu. USA weszły na ścieżkę błyskawicznego rozwoju - rozbudowano linie kolejowe, wzrosła liczba emigrantów i rozwijały się miasta.

Ważne! Około 4 miliony czarnoskórych Amerykanów zostało uwolnionych, ale nie zapewniono im ani pracy, ani lepszych warunków życia. Na Południu wprowadzono segregację rasową.

Wojna wzmocniła władzę centralną w USA i przyspieszyła rozwój technologii wojskowych. Stany Zjednoczone wkroczyły na drogę do stania się światową potęgą, choć kraj musiał jeszcze poradzić sobie z wewnętrznymi podziałami i nierównościami.

Zjednoczenie Włoch

Na Półwyspie Apenińskim przez wieki istniało wiele drobnych państw. Wenecja i Lombardia były zależne od Cesarstwa Austrii. W XIX wieku Włosi zapragnęli jedności - ośrodkiem zjednoczeniowym stało się Królestwo Sardynii, zwane też Piemontem.

Na czele Piemontu stał król Wiktor Emanuel II, a jego premierem był hrabia Camillo Cavour - gorący zwolennik zjednoczenia Włoch. Aby osiągnąć ten cel, zawarli sojusz z Francją Napoleona III i w 1859 roku rozpoczęli wojnę z Austrią. Po zwycięstwach pod Magentą i Solferino do Piemontu przyłączono Lombardię.

Ciekawostka: W zjednoczeniu Włoch wielką rolę odegrał Giuseppe Garibaldi ze swoimi ochotnikami zwanymi "czerwonymi koszulami", którzy w 1860 roku wylądowali na Sycylii i walczyli o przyłączenie południa kraju.

Proces zjednoczenia przyśpieszał! W marcu 1861 roku ogólnowłoski parlament ogłosił powstanie Królestwa Włoch z Wiktorem Emanuelem II jako królem. Ostatnim etapem było włączenie Rzymu do państwa włoskiego w 1870 roku, co nastąpiło podczas wojny prusko-francuskiej. Rzym został stolicą Włoch, a papież Pius IX ogłosił się "więźniem Watykanu".

Zjednoczenie Niemiec

Prusacy, podobnie jak Włosi, dążyli do zjednoczenia swoich ziem. Na czele Prus stał król Wilhelm I Hohenzollern, ale głównym architektem zjednoczenia był premier Otto von Bismarck - przebiegły polityk, który mawiał, że "wielkie problemy rozwiązuje się żelazem i krwią".

Pierwszym krokiem była wojna z Austrią w 1866 roku. Prusy chciały wykluczyć Austrię jako konkurencyjny ośrodek zjednoczeniowy. Po zwycięstwie w bitwie pod Sadową Austria musiała zrezygnować z przywództwa w niemieckim świecie. Rozwiązano Związek Niemiecki, a Prusy utworzyły Związek Północnoniemiecki.

Uwaga! Bismarck doskonale wiedział, że nic tak nie jednoczy narodu jak wspólny wróg - dlatego sprowokował konflikt z Francją!

Wojna francusko-pruska $1870-1871$ była kolejnym krokiem do zjednoczenia. Cesarz francuski Napoleon III był przeciwnikiem silnych, zjednoczonych Niemiec. Wojska pruskie odniosły zwycięstwo pod Sedanem, a Napoleon III dostał się do niewoli. Francja musiała oddać Alzację i Lotaryngię oraz zapłacić wysoką kontrybucję.

18 stycznia 1871 roku w Sali Lustrzanej pałacu w Wersalu ogłoszono powstanie Cesarstwa Niemieckiego (II Rzeszy). Pierwszym cesarzem został Wilhelm I, a kanclerzem Otto von Bismarck. Nowe Niemcy stały się federacją 22 monarchii i 3 wolnych miast z konstytucją dającą obywatelom prawo głosu.

Kolonializm w XIX wieku

W XIX wieku europejskie mocarstwa rzuciły się do podboju świata! Stworzyły ogromne imperia kolonialne, które przybierały różne formy. Protektoraty miały własne władze lokalne, ale podlegały metropoliom. Dominia to brytyjskie kolonie z szeroką autonomią wewnętrzną. Istniały też półkolonie - formalnie niezależne, ale gospodarczo uzależnione.

Kolonie były dla Europejczyków prawdziwą żyłą złota! Dostarczały surowców i taniej siły roboczej. Stanowiły też rynek zbytu dla europejskich towarów. W koloniach zakładano bazy wojskowe, które umacniały pozycję mocarstw.

Ciekawostka: Gdy europejskie państwa dzieliły między siebie Afrykę, zupełnie ignorowały granice plemienne i etniczne. To jest źródło wielu dzisiejszych konfliktów na tym kontynencie!

W Afryce o wpływy walczyły Francja, Wielka Brytania, Belgia, Niemcy oraz Portugalia i Hiszpania. Jednym z najsłynniejszych angielskich kolonizatorów był Cecil John Rhodes, od którego imienia nazwano dwa kraje (dzisiejsze Zimbabwe i Zambia).

Azja również padła ofiarą kolonizacji. Indie stały się "perłą w koronie brytyjskiej", a królowa Wiktoria przyjęła tytuł cesarzowej Indii. W Chinach wprowadzono politykę "otwartych drzwi". Holendrzy zajęli Indie Wschodnie, a Francuzi Indochiny. Nie obyło się bez oporu - w Indiach wybuchło powstanie sipajów, w Sudanie powstanie Mahdiego, a w Chinach powstanie bokserów.

Przemiany w życiu politycznym - nowe ruchy polityczne

XIX wiek przyniósł ogromne zmiany społeczne! Dzięki rozwojowi przemysłu rosło znaczenie burżuazji - bogatych właścicieli fabryk i banków. Jednocześnie rosła liczebnie klasa robotnicza - ludzi pracujących w fabrykach w ciężkich warunkach za niskie płace. Ta sytuacja prowadziła do organizowania strajków.

Zmieniły się również formy rządów. W monarchii konstytucyjnej władca dzielił władzę z parlamentem na mocy konstytucji. W monarchii parlamentarnej król miał głównie funkcję reprezentacyjną, a prawdziwą władzę sprawował parlament i rząd. W republice najwyższą władzę sprawował wybierany prezydent.

Uwaga! Partie polityczne stały się ważnymi organizacjami reprezentującymi interesy różnych grup społecznych i walczącymi o władzę.

Robotnicy zaczęli tworzyć związki zawodowe broniące ich praw. Rozwinął się też komunizm, którego głównymi ideologami byli Karol Marks i Fryderyk Engels. W 1848 roku opublikowali "Manifest komunistyczny", nawołujący do międzynarodowej rewolucji, która miała obalić kapitalizm.

W 1864 roku powstała I Międzynarodówka, a w 1889 roku II Międzynarodówka. W ruchu robotniczym nastąpił rozłam - partie marksistowskie dążyły do rewolucji, a partie socjaldemokratyczne chciały reform.

Nowe ideologie przełomu XIX i XX wieku

Koniec XIX wieku to czas narodzin wielu ideologii, które miały wpływ na XX wiek. Powstała chrześcijańska demokracja (chadecja) opierająca się na społecznej nauce Kościoła. Papież Leon XIII wydał w 1891 roku encyklikę "Rerum Novarum", propagując ideę solidaryzmu społecznego - współpracy różnych grup dla dobra wspólnego.

Rozwinął się również nacjonalizm - ideologia uznająca naród za najwyższą wartość. W odróżnieniu od patriotyzmu, nacjonalizm często podkreślał wyższość własnego narodu nad innymi, co w XX wieku doprowadziło do tragicznych konsekwencji.

Ciekawostka: Na przełomie XIX i XX wieku kobiety rozpoczęły walkę o swoje prawa! Ruch sufrażystek domagał się praw wyborczych dla kobiet, a szerzej pojęta emancypacja dążyła do pełnego równouprawnienia.

Te nowe ideologie i ruchy społeczne ukształtowały współczesny świat. Demokracja chrześcijańska stała się jednym z głównych nurtów politycznych w Europie. Nacjonalizm doprowadził do dwóch wojen światowych, ale też do powstania wielu niepodległych państw. Dzięki sufrażystkom kobiety uzyskały prawa wyborcze, choć w niektórych krajach dopiero w połowie XX wieku.