Rdzenni mieszkańcy Ameryki

Kiedy Kolumb dotarł do Ameryki, myślał, że dopłynął do Indii – stąd nazwa "Indianie" nadana rdzennym mieszkańcom. Przybyli oni z Azji w kilku falach migracyjnych, tworząc około 350 plemion mówiących 150 językami. Pod koniec XV wieku ich populacja wynosiła 50-75 milionów.

Najważniejsze cywilizacje rozwinęły się w Mezoameryce (Ameryka Środkowa). Olmekowie byli pierwszymi, którzy ustanowili władzę królewską, stworzyli kalendarz i podstawy pisma hieroglificznego. Najwcześniej jednak rozwinęła się kultura Majów $250-900 oraz 1200-1450 n.e.$, którzy zamieszkiwali półwysep Jukatan, dzisiejszą Gwatemalę, Honduras i Salwador.

Majów nazywano "Grekami Nowego Świata" ze względu na ich osiągnięcia naukowe. Stworzyli zaawansowane miasta-państwa oparte na strukturze klanowej, z Mayapan jako dominującym ośrodkiem. Ich dokonania obejmowały:

• Wytwarzanie ceramiki i tkanin
• Obróbkę metali
• Snycerstwo (rzeźbienie w drewnie)
• Zaawansowaną astronomię i matematykę
• Skomplikowany system pisma
• Precyzyjny kalendarz $dwa cykle: 365-dniowy i 260-dniowy rytualny$

💡 Ciekawostka: Chichen Itza, słynne miasto Majów, którego nazwa oznacza "źródła ludu Itza", posiadało wyjątkowe budowle jak El Castillo (piramida), boisko do rytualnej gry ullamaliztli oraz świętą studnię cenote.

Aztekowie i Inkowie

Aztekowie pojawili się około 1200 roku na terenach dzisiejszego Meksyku. Stworzyli potężną federację, powstałą z podbojów słabszych plemion indiańskich. Ich stolicą był imponujący Teotihuacan, a symbolem orzeł siedzący na opuncji.

Ich cywilizacja została podbita przez Hernana Cortesa, który mimo posiadania zaledwie 200 ludzi, miał przewagę dzięki koniom, broni palnej i pancerzom. Dodatkowo sprytnie wykorzystał niechęć podbitych przez Azteków ludów, kierując ich przeciwko Montezumie II. Aztekowie wznosili monumentalne piramidy, w tym słynną Piramidę Słońca.

Inkowie stworzyli trzecią najpotężniejszą cywilizację, rozciągającą się na tereny dzisiejszego Ekwadoru, Peru i Chile. Ich państwo:

• Miało stolicę w Cuzco
• Było ściśle scentralizowane pod władzą inki – uważanego za syna boga słońca
• Słynęło z miasta Machu Picchu zbudowanego na wysokości 2400 m n.p.m.
• Posiadało rozbudowaną sieć dróg, kamienne schody i mosty linowe
• Osiągnęło wysoki poziom medycyny i chirurgii

Rolnictwo prekolumbijskiej Ameryki opierało się na uprawie kukurydzy, fasoli, dyni, ziemniaków, papryki, tytoniu i bawełny. Majowie stosowali zaawansowane systemy irygacyjne. Z udomowionych zwierząt hodowano psy, indyki i lamy, ale brakowało zwierząt pociągowych i transportu kołowego.

💡 Warto zapamiętać: Mimo braku koła i zwierząt pociągowych, cywilizacje prekolumbijskie osiągnęły zadziwiający poziom rozwoju architektonicznego, naukowego i organizacyjnego.

Cywilizacje Azji i Afryki

Podczas gdy Ameryka rozwijała swoje cywilizacje w izolacji, w Azji trwała rywalizacja potężnych imperiów. Chiny pod dynastią Ming odbudowały swoją potęgę, rozwijając administrację, systemy irygacyjne oraz wspierając rzemiosło i handel.

Japonia została zjednoczona w XVI wieku przez generała Toyotomi Hideyoshi, który przyjął tytuł sioguna (dyktatora wojskowego). Początkowo Japończycy byli otwarci na kontakty z Europejczykami, lecz później zakazali chrześcijaństwa i wprowadzili politykę izolacji.

Indie były rozbite na liczne państewka, aż plemiona afgańskie stworzyły potężne państwo Wielkiego Mogoła ze stolicą w Delhi.

W Afryce najbardziej rozwinięte były obszary północnego Sudanu, utrzymujące kontakty z Arabami, co doprowadziło do przyjęcia islamu. Ważnymi ośrodkami były miasta Mali i Songhaj, ze słynnym Timbuktu jako centrum kultury i nauki. Etiopia pozostawała jedynym chrześcijańskim państwem w Afryce.

Religie cywilizacji prekolumbijskich charakteryzował politeizm astrobiologiczny - wiara w wielu bogów powiązanych z ciałami niebieskimi i zjawiskami przyrodniczymi:

• Majowie czcili Hunaba i jego syna Itzamunę
• Aztekowie oddawali cześć Huitzlopochtli (bogu wojny i słońca) oraz Quetzalcoatlowi
• Inkowie również czcili Quetzalcoatla

💡 Kluczowa informacja: Aztekowie utożsamiali hiszpańskich najeźdźców z powracającym bogiem Quetzalcoatlem, co początkowo ułatwiło Europejczykom podbój Mezoameryki.

Wielkie odkrycia geograficzne

W średniowieczu wiedza geograficzna Europejczyków ograniczała się do Europy, północnej Afryki i części Bliskiego Wschodu. Sytuacja zmieniła się gwałtownie w XV wieku z wielu powodów:

Przyczyny odkryć geograficznych:

1. Zdobycie Konstantynopola przez Turków w 1453 roku i blokada szlaków handlowych ze Wschodem
2. Poszukiwanie morskiej drogi do Indii
3. Ujemny bilans handlowy Europy (wywoziła głównie złoto i srebro, sprowadzała luksusowe towary)
4. Renesansowe zainteresowanie światem i człowiekiem
5. Rozwój żeglugi i nawigacji (karawele, karaki, kompasy, mapy)
6. Chęć chrystianizacji nowych terenów
7. Upadek systemu feudalnego i potrzeba nowych źródeł dochodów dla szlachty

Kluczową postacią był portugalski książę Henryk Żeglarz, który organizował wyprawy docierające do Afryki równikowej i stworzył podwaliny portugalskiego imperium kolonialnego.

Ważne pojęcia:

• Armator - osoba wynajmująca i uzbrajająca statki w celach handlowych
• Handel lewantyński - wymiana towarowa przez Morze Śródziemne z krajami Wschodu
• Rekonkwista - wyparcie muzułmanów z Półwyspu Iberyjskiego
• Mapa Toscanellego - inspiracja dla Kolumba do poszukiwań zachodniej drogi do Azji

💡 Ciekawostka: Wielu organizatorów wypraw odkrywczych nigdy samodzielnie nie wyruszyło w dalekomorską podróż, jak Henryk Żeglarz, który mimo przydomka pozostał na lądzie.

Wyprawy Portugalczyków

Portugalia, położona nad Atlantykiem, jako pierwsza rozpoczęła systematyczne wyprawy odkrywcze. Dotknięta kryzysem gospodarczym, szukała nowych źródeł dochodów, a kluczową rolę odegrał książę Henryk Żeglarz - promotor i organizator ekspedycji.

Przełomowa wyprawa Bartolomeu Diasa w 1487 roku dotarła do Przylądka Dobrej Nadziei (początkowo nazwanego Przylądkiem Burz), otwierając drogę do Indii. Następnie Vasco da Gama odkrył morską drogę do Indii, płynąc wokół Afryki.

Równolegle Hiszpania wysłała Krzysztofa Kolumba, Genueńczyka, który w latach 1492-1493 dotarł do wybrzeży Ameryki, myśląc, że dopłynął do Indii. Później Amerigo Vespucci udowodnił, że odkryte ziemie są nowym kontynentem (stąd nazwa Ameryka).

Największym osiągnięciem było opłynięcie Ziemi przez wyprawę Ferdynanda Magellana (Portugalczyka w służbie hiszpańskiej), który odkrył cieśninę nazwaną później jego imieniem. Choć sam Magellan zginął na Filipinach, jego wyprawa potwierdziła kulistość Ziemi.

W 1494 roku w Traktacie w Tordesillas Hiszpania i Portugalia podzieliły między siebie nowo odkryte ziemie: Afryka przypadła Portugalczykom, a Ameryka Hiszpanom. W 1529 roku w Traktacie w Saragossie ustalono podział stref wpływów na Pacyfiku.

💡 Zapamiętaj: Karawela - jednopokładowy żaglowiec, była kluczowym statkiem używanym podczas odkryć geograficznych, zapewniającym możliwość długich podróży i manewrowania w nieznanych wodach.

Skutki odkryć geograficznych

Wielkie odkrycia geograficzne całkowicie zmieniły obraz świata i przyniosły konsekwencje, które odczuwamy do dziś:

1. Zmiany geograficzne i gospodarcze:

   • Odkryto morską drogę do Indii i nowe szlaki oceaniczne
   • Powstały imperia kolonialne Hiszpanii i Portugalii
   • Do Europy napłynęły ogromne ilości cennych kruszców
   • Nastąpiła "rewolucja cen" (inflacja) i podział Europy na dwie strefy gospodarcze
   • Europa poznała nowe rośliny uprawne: ziemniaki, pomidory, paprykę, fasolę, tytoń, kakao, kawę

2. Skutki kulturowe i społeczne:

   • Zagłada kultur prekolumbijskich i ich dziedzictwa
   • Wymieranie Indian (ponad 60% populacji) z powodu chorób i wyzysku
   • Rozwój niewolnictwa Czarnoskórych
   • Powstanie portugalskich faktorii handlowych w Afryce i Azji

Wraz z odkryciami rozpoczęła się era kolonizacji Nowego Świata. Hiszpanie założyli pierwsze miasto w Ameryce - Santo Domingo, a następnie organizowali konkwisty - zbrojne wyprawy mające na celu podbój nowych terytoriów.

Konkwistadorzy mieli ogromną przewagę technologiczną: żelazne miecze, konie (nieznane w Ameryce), pancerze i hełmy. Najsłynniejsi z nich to Hernan Cortes, który pokonał imperium Azteków, i Francisco Pizarro, zdobywca państwa Inków.

💡 Warto wiedzieć: Gdy Europejczycy przybyli do Ameryki, wiele plemion indiańskich myślało, że są bogami. Montezuma II, władca Azteków, uważał Cortesa za powracającego boga Quetzalcoatla, co ułatwiło hiszpańskie podboje.

Organizacja imperium kolonialnego

Po podbojach Hiszpanie utworzyli dwa wicekrólestwa: Nową Hiszpanię (Meksyk) i Peru. Wprowadzili system enkomiendy - feudalny model, w którym Hiszpanie otrzymywali ziemię i pracujących na niej Indian w zamian za podatek dla króla.

Z czasem nastąpiło mieszanie się ras – Hiszpanie z Indianami dali początek Metysom. Tereny te określa się jako Amerykę Łacińską, ponieważ wprowadzono tam jako urzędowe języki romańskie (hiszpański, portugalski, francuski).

W Ameryce Północnej kolonizację rozpoczęli Anglicy (kolonia Wirginia, później Nowa Anglia). W XVII wieku dołączyli do nich Francuzi i Holendrzy (faktoria Nowy Amsterdam). W przeciwieństwie do Mezoameryki, osady europejskie powstawały głównie na słabo zaludnionych terenach nad Atlantykiem.

Ekspansja kolonialna w Afryce i Azji miała odmienny charakter:

• W Afryce prawie nie istniało osadnictwo europejskie ze względu na klimat, dominowały faktorie handlowe
• W Azji zakładano faktorie, forty wojskowe i podporządkowywano lokalnych władców

Konsekwencje ekspansji kolonialnej:

• Dramatyczna zmiana populacji Indian, zastąpienie ich osadnikami europejskimi
• Zniszczenie zaawansowanych cywilizacji Azteków, Majów i Inków
• Wprowadzenie europejskich systemów społecznych i gospodarczych
• Upowszechnienie nowych upraw i ras zwierząt
• Ożywienie gospodarcze w Europie
• Intensywna rywalizacja między państwami europejskimi

💡 Kluczowe pojęcie: Faktoria handlowa to placówka założona w kolonii w celu prowadzenia wymiany z miejscową ludnością, stanowiąca podstawę europejskiej obecności w wielu regionach świata.