Warunki naturalne i początki cywilizacji greckiej

Starożytna Grecja rozwinęła się wokół Morza Egejskiego na górskich terenach Półwyspu Bałkańskiego, wysp i zachodniego wybrzeża Azji Mniejszej. Górzyste ukształtowanie terenu podzieliło Greków na małe społeczności, co wpłynęło na powstanie wielu niezależnych państw-miast.

Na tych ziemiach uprawiano głównie winną latorośl i drzewa oliwne. Hodowano też owce, krowy i kozy, co stanowiło podstawę gospodarki.

Pierwsza znacząca kultura na tym obszarze to kultura minojska rozwijająca się na Krecie od około 2100 roku p.n.e. Charakteryzowała się okazałymi pałacami (największy w Knossos) i własnym pismem (Linearnym A). Została założona przez ludność niegrecką, a Grecy zdobyli Kretę dopiero około 1450 roku p.n.e.

Ciekawostka: Nazwa "kultura minojska" pochodzi od legendarnego króla Krety - Minosa. Grecy nazywali siebie "Hellenami", a swoją ziemię "Helladą" od ich wspólnego przodka Hellena.

Na Półwyspie Bałkańskim rozwinęła się kultura mykeńska, nazwana od miasta Mykeny na Peloponezie. Inne ważne ośrodki to Tyryns i Pylos. Grecy Mykeńscy przejęli kontrolę nad Kretą około 1450 roku p.n.e. Niestety, po 1200 roku p.n.e. wszystkie ośrodki mykeńskie zostały zniszczone.

Następnie nastały "wieki ciemne" (XII-VIII w. p.n.e.) - okres upadku kulturowego, zaniku pisma i wyludnienia. Dopiero na początku I tysiąclecia p.n.e. pojawiło się żelazo, a Grecy zaczęli podróżować na wschód, co zapoczątkowało nową epokę.

Grecka polis i ustroje polityczne

Grecka polis to małe państwo-miasto, które wykształciło się około VIII wieku p.n.e. Najważniejszymi przykładami były Ateny i Sparta. W każdej polis istniało silne poczucie wspólnoty wśród obywateli, którymi byli wyłącznie wolni mężczyźni.

Centrum każdej polis stanowiło miasto z świątyniami, budynkami publicznymi, murami obronnymi i agorą - placem zgromadzeń. Obywatele mieli obowiązek służby wojskowej, walcząc razem w szyku zwanym falangą, złożoną z ciężkozbrojnych żołnierzy (hoplitów).

W polis występowały różne ustroje polityczne:

• Oligarchia - rządy nielicznej grupy najbardziej wpływowych obywateli
• Demokracja - rządy sprawowane przez zgromadzenie wszystkich obywateli (najbardziej rozwinięta w Atenach)
• Monarchia - rządy jednego władcy
• Tyrania - rządy przywódcy, który zdobył władzę siłą

Warto zapamiętać: W VII-VI wieku p.n.e. w wielu państwach greckich władzę sprawowali tyrani. Często byli to arystokraci, którzy zdobywali władzę szukając poparcia wśród zwykłych obywateli.

Wielka kolonizacja to proces zakładania nowych osad i polis przez Greków w VIII-VI wieku p.n.e. Głównym powodem było przeludnienie i trudności z wyżywieniem rosnącej liczby mieszkańców na małym obszarze. Kolonie greckie miały przede wszystkim charakter rolniczy.

Grecy zakładali osady na północnym wybrzeżu Morza Egejskiego, nad cieśniną Dardanele, Morzem Marmara, Bosforem i Morzem Czarnym. Kolonizowali także południową Italię i Sycylię - obszary te nazywano Wielką Grecją, gdzie powstały miasta takie jak Neapol, Tarent i Syrakuzy.

Wielka kolonizacja i kalendarium

Założycielem każdej nowej greckiej osady była metropolia - miasto, z którego pochodzili przywódca wyprawy i pierwsi osadnicy. Główne miasta zakładające kolonie to Korynt, Megara i Milet. Do greckich osadników często dołączali też miejscowi mieszkańcy z innych regionów.

Kolonie greckie rozrzucone były po wybrzeżach Morza Śródziemnego i Czarnego. Grecy kolonizowali tereny zamieszkane przez różne ludy, m.in. Traków, Iberów i Lidyjczyków.

Pamiętaj: Równolegle z Grekami swoje kolonie zakładali także Fenicjanie, którzy rywalizowali z Grekami o wpływy w zachodniej części Morza Śródziemnego.

Najważniejsze daty w historii wczesnej Grecji:

• Około 3000 r. p.n.e. - początki kultury minojskiej na Krecie
• Około 2200 r. p.n.e. - początki osadnictwa greckiego na Półwyspie Bałkańskim
• Około 1500 r. p.n.e. - rozkwit kultury mykeńskiej na Peloponezie
• Około 1450 r. p.n.e. - zdobycie Knossos przez Greków mykeńskich
• Po 1200 r. p.n.e. - upadek kultury mykeńskiej
• 1200-800 r. p.n.e. - wieki ciemne
• VIII w. p.n.e. - ukształtowanie się greckich polis i powstanie alfabetu greckiego
• VIII-VI w. p.n.e. - wielka kolonizacja

Ta chronologia pomoże ci zrozumieć, jak rozwijała się cywilizacja grecka od najwcześniejszych kultur po ukształtowanie się systemu polis i ekspansję kolonizacyjną.