Nowe perspektywy - odrodzenie

Epoka nowożytna obejmuje okres od schyłku XV wieku do przełomu XVIII i XIX wieku. Jej początek wyznacza renesans (odrodzenie), który narodził się we Włoszech dzięki zainteresowaniu antykiem. Dlaczego właśnie tam? Ponieważ na Półwyspie Apenińskim zachowały się liczne ślady starożytnego Rzymu, a po upadku Bizancjum napłynęło wielu uczonych znających kulturę antyczną.

Humanizm stał się głównym prądem filozoficznym renesansu, skupiając uwagę na człowieku i jego sprawach. Wybitni humaniści jak Erazm z Rotterdamu (autor "Pochwały głupoty") kierowali się myślą starożytnego Terencjusza: "Człowiekiem jestem i nic, co ludzkie, nie jest mi obce". Wynalezienie ruchomej czcionki drukarskiej przez Jana Gutenberga przyczyniło się do rozpowszechniania nowych idei.

W literaturze coraz częściej pisano w językach narodowych, czego przykładem są dzieła Michela de Montaigne'a i Williama Szekspira. Narodziło się pojęcie człowieka renesansu – osoby wszechstronnie uzdolnionej, jak Leonardo da Vinci. W naukach społecznych Niccolò Machiavelli stworzył pojęcie "racji stanu" w dziele "Książę", a Tomasz Morus przedstawił wizję idealnego społeczeństwa w "Utopii".

Czy wiesz, że...? Renesans stworzył ideał człowieka, który miał być dobry we wszystkim - od sztuki przez naukę po sport. Leonardo da Vinci był tego doskonałym przykładem jako malarz, rzeźbiarz, architekt, inżynier, anatom i wynalazca w jednej osobie!

Rozwój nauki w renesansie

W epoce odrodzenia nastąpił prawdziwy rozkwit nauki. Badacze poszerzyli zakres swoich zainteresowań, znacząco rozwijając medycynę, anatomię, biologię i geografię. Wyprawy zamorskie Europejczyków dały potężny impuls do rozwoju kartografii, czyli sztuki tworzenia map.

Mikołaj Kopernik dokonał jednego z najbardziej przełomowych odkryć renesansu, publikując dzieło "O obrotach sfer niebieskich". Jego heliocentryczna teoria kompletnie zmieniła sposób, w jaki ludzie postrzegali wszechświat.

Warto zapamiętać! Teoria Kopernika nie tylko zrewolucjonizowała astronomię, ale też zmieniła myślenie o miejscu człowieka we wszechświecie. Była jednym z fundamentów nowożytnego spojrzenia na świat.

Sztuka renesansu

Malarstwo renesansowe przeszło prawdziwą rewolucję. Artyści wzbogacili paletę barw, odkryli możliwości światłocienia i zaczęli wiernie oddawać wizerunek człowieka. Wprowadzili perspektywę zbieżną, dzięki której obrazy zyskały wrażenie głębi - linie oddalające się od widza zbiegają się w punkcie na horyzoncie, a oddalone obiekty są mniejsze.

W rzeźbie popularne stały się popiersia, posągi konne i akty. Jednym z najsłynniejszych dzieł tej epoki jest "Dawid" Michała Anioła. Artyści często stosowali kontrapost - ustawienie ciała, w którym ciężar spoczywa na jednej nodze. Wielcy twórcy mogli liczyć na wsparcie hojnych mecenasów, a najbardziej znaną rodziną patronującą sztuce byli Medyceusze.

Odkrycia geograficzne były jednym z kluczowych zjawisk renesansu. Europejczycy wyprawiali się w dalekie rejony świata z wielu powodów: szukali morskiej drogi do Indii (transport lądowy był niebezpieczny i drogi przez tureckie cła), pragnęli znaleźć złoża szlachetnych kruszców, kierowali się ambicjami politycznymi, uciekali przed prześladowaniami religijnymi, a także zwykłą ciekawością. Legenda o Eldorado - krainie pełnej złota - dodatkowo pobudzała wyobraźnię.

Ciekawostka! Technicznie udoskonalone statki, jak karavela (jednopokładowy, dwu- lub trójmasztowy żeglowiec), oraz nowe przyrządy nawigacyjne (busola, astrolabium) umożliwiły dalekie wyprawy, które zmieniły obraz świata na zawsze!

Wielkie odkrycia geograficzne

Wyprawy zamorskie rozpoczęły się w XV wieku. Inicjator wielu z nich, Henryk Żeglarz, przyczynił się do powstania licznych faktorii - niewielkich baz handlowych umożliwiających wymianę z miejscową ludnością. Kolumb, który wypłynął w 1492 roku na trzech statkach (z flagową "Santa Marią"), dotarł do San Salvador, Kuby i Haiti, myśląc błędnie, że znalazł drogę do Indii. Dopiero Amerigo Vespucci zrozumiał, że to nowy kontynent - nazwany później na jego cześć Ameryką.

Kolejni odkrywcy poszerzali mapę znanego świata. Bartolomeu Dias w 1488 roku dopłynął do Przylądka Dobrej Nadziei na południowym krańcu Afryki. Vasco da Gama w latach 1497-1499 odkrył morską drogę do Indii. Najsłynniejszą wyprawę poprowadził Ferdynand Magellan, który rozpoczął pierwszą podróż dookoła świata $1519-1522$. Jego trasa wiodła przez nazwaną później jego imieniem Cieśninę Magellana i Ocean Spokojny, choć sam Magellan zginął w 1521 roku, nie doczekawszy końca ekspedycji.

Europejczycy napotkali w Ameryce rozwinięte cywilizacje: Majów (na terenach dzisiejszej Gwatemali i Hondurasu), Inków (Ekwador, Peru, Chile) oraz Azteków (Meksyk). Wszystkie te ludy wyznawały religie politeistyczne i stworzyły zaawansowane kultury, które wkrótce miały ulec zniszczeniu.

Zapamiętaj te daty! 1492 - pierwsza wyprawa Kolumba, 1497-1498 - wyprawa Vasco da Gamy, 1519-1522 - pierwsza podróż dookoła świata zainicjowana przez Magellana.

Skutki odkryć geograficznych

Wyprawy Europejczyków przeobraziły świat. W Nowym Świecie (obu Amerykach) hiszpańscy konkwistadorzy podbili państwa Azteków (1519) oraz Inków (1533). W podbitych terenach powstawały kolonie będące własnością państw europejskich lub ich kompanii handlowych. Tworzyły one system składający się z faktorii handlowych, plantacji, kopalni złota i srebra oraz zajętych terenów.

Rozwój handlu oceanicznego przyniósł ogromne bogactwo państwom kolonialnym. Powstały giełdy - miejsca spotkań kupców i sprzedawców. Napływ amerykańskich kruszców spowodował jednak tzw. rewolucję cen - spadek wartości pieniądza i wzrost cen towarów w Europie.

Odkrycia geograficzne miały zarówno pozytywne, jak i negatywne skutki. Z jednej strony przyspieszył się rozwój gospodarczy Europy, przesunęły się szlaki handlowe, pojawiły się nowe rośliny i produkty (pomidory, ziemniaki, herbata), rozwinęła się wiedza i sztuka żeglarska. Z drugiej - wyniszczono rdzenną ludność Ameryki (przez choroby i nadmierną pracę), rozwinęło się niewolnictwo, zniszczono lokalne wierzenia, osłabiono rodzimą gospodarkę europejską i zaostrzono rywalizację między mocarstwami.

Pomyśl o tym! Czy zastanawiałeś się kiedyś, jak wyglądałaby dzisiejsza kuchnia bez ziemniaków, pomidorów czy kukurydzy? Te wszystkie produkty trafiły do Europy właśnie dzięki odkryciom geograficznym!

Podział zachodniego chrześcijaństwa - reformacja

Kościół katolicki na początku XVI wieku borykał się z wieloma problemami. Nepotyzm (powierzanie wysokich stanowisk rodzinie), symonia (kupno i sprzedaż godności kościelnych), sprzedaż odpustów (darowanie kary za grzechy) i świecki tryb życia duchownych budziły coraz większy sprzeciw wiernych.

Przełomem okazało się wystąpienie Marcina Lutra w 1517 roku, które zapoczątkowało reformację. Luter głosił, że Pismo Święte jest jedynym źródłem poznania Boga, a zbawienie zależy od wiary i łaski Bożej, nie od uczynków. Z jego nauk narodził się luteranizm (ewangelicyzm), który wprowadził liczne zmiany: nabożeństwa w językach narodowych, zniesienie kultu świętych i relikwii, komunię pod dwiema postaciami, zniesienie celibatu.

Kolejnym reformatorem był Jan Kalwin, twórca kalwinizmu. Wprowadził on doktrynę predestynacji - przekonanie, że o zbawieniu człowieka decyduje Bóg, a nie jego czyny. W Anglii Henryk VIII Tudor utworzył anglikanizm, będący mieszanką katolicyzmu i protestantyzmu, głównie by móc unieważnić swoje małżeństwo.

Reformacja doprowadziła do wybuchu konfliktów zbrojnych. W Niemczech wybuchły wojny chłopskie - bunty przeciwko panom feudalnym, które jednak zostały brutalnie stłumione. Luter nie poparł powstańców, co przyczyniło się do klęski ich ruchu.

Co warto wiedzieć? Wszystkie wyznania protestanckie łączyły pewne cechy: zachowanie tylko dwóch sakramentów (chrztu i Komunii pod dwiema postaciami), wprowadzenie liturgii w językach narodowych, likwidacja zakonów i zniesienie celibatu.

Wojny religijne i kontrreformacja

Podziały religijne doprowadziły do krwawych konfliktów w całej Europie. W Rzeszy Niemieckiej walki zakończył pokój w Augsburgu (1555), wprowadzający zasadę "czyj kraj, tego religia" - władca decydował o wyznaniu w swoim państwie. We Francji trwały wojny między katolikami a hugenotami (francuskimi kalwinistami), zakończone dopiero w 1598 roku edyktem nantejskim, gwarantującym protestantom wolność sumienia.

Kościół katolicki odpowiedział na reformację własną odnową, zwaną kontrreformacją. Kluczową rolę odegrał zakon jezuitów, założony przez Ignacego Loyolę. Jezuici kładli nacisk na wykształcenie, zakładali kolegia i akademie, prowadzili misje w koloniach. Ważnym wydarzeniem był sobór trydencki $1545-1563$, podczas którego potwierdzono znaczenie sakramentów, uznano Pismo Święte i tradycję za źródła wiary oraz podkreślono, że tylko papież i duchowni mogą interpretować Biblię.

Skutki reformacji były dalekosiężne. Doprowadziła ona do powstania nowych wyznań i podziału Europy na protestancką i katolicką, wywołała wojny religijne i przyspieszyła przemiany kapitalistyczne dzięki protestanckiej etyce pracy. Pojawił się nowy styl w sztuce - barok, który miał wzbudzać uczucia religijne i służyć kontrreformacji.

Zapamiętaj najważniejsze daty! 1517 - wystąpienie Marcina Lutra, 1534 - powstanie zakonu jezuitów, 1555 - pokój w Augsburgu, 1572 - noc św. Bartłomieja (rzeź hugenotów we Francji), 1598 - edykt nantejski.