Historia Polski: Rządy Łokietka i Kazimierza Wielkiego oraz Unie XIV-XV w.

Polska Władysława Łokietka

Po zamordowaniu Przemysława II w 1295 roku i śmierci czeskiego króla Wacława II, szansę na zjednoczenie Polski dostał Władysław Łokietek. Ten książę brzesko-kujawski miał wielkie ambicje - chciał odbudować polskie królestwo.

Droga Łokietka do tronu nie była łatwa. W 1288 roku przegrał walkę o Kraków z Czechami i musiał uciekać na Węgry. Dopiero w 1304 roku, dzięki węgierskiemu wsparciu, wrócił do Polski i zaczął odzyskiwać kolejne ziemie.

Utrata Pomorza Gdańskiego w 1308 roku była prawdziwą tragedią. Krzyżacy, którzy mieli pomóc w obronie Gdańska przed Brandenburczykami, zdradzili Polaków. Przejęli miasto i dokonali rzezi Gdańska, mordując dziesiątki osób. Całe Pomorze Gdańskie znalazło się w rękach Zakonu.

Łokietek musiał też zmierzyć się z buntem w Krakowie. Wójt Albert i niemieccy mieszczanie wsparci przez czeskiego króla Jana Luksemburskiego próbowali obalić polskiego władcę. Łokietek stłumił bunt, zlikwidował urząd wójta i zastąpił język niemiecki łaciną w dokumentach miejskich.

Ważne: Koronacja Łokietka w 1320 roku w Krakowie oficjalnie zakończyła rozbicie dzielnicowe Polski.

Koronacja i walka o Polskę

Koronacja Władysława Łokietka w 1320 roku była przełomowym momentem. Papież uznał jego prawa do korony, a uroczystość w Krakowie symbolicznie zakończyła okres rozbicia dzielnicowego. Polska ponownie stała się królestwem.

Łokietek nie odpuścił sprawy Pomorza. Złożył skargę do papieża, który w latach 1320-1321 prowadził proces przeciwko Krzyżakom. Wyrok nakazywał zwrot Pomorza i wypłatę odszkodowań, ale Zakon się odwołał i sprawa utknęła w martwym punkcie.

Wojna z Krzyżakami wybuchła w 1327 roku. Najważniejszą bitwą była bitwa pod Płowcami w 1331 roku - 4 tysiące polskich rycerzy walczyło przeciwko 7 tysiącom krzyżackim. Mimo że bitwa była nierozstrzygnięta, Krzyżacy zniszczyli Wielkopolskę i zdobyli część Kujaw.

Gdy Łokietek zmarł w 1333 roku, pozostawił synowi Kazimierzowi zjednoczone królestwo. Kontrolował Małopolskę, Wielkopolskę i ziemię sandomierską, ale Krzyżacy wciąż trzymali Pomorze, część Kujaw i ziemię dobrzyńską.

Pamiętaj: Łokietek był pierwszym królem Polski koronowanym w Krakowie, co ustaliło stolicę na stulecia.

Dyplomacja Kazimierza Wielkiego

Kazimierz Wielki objął tron w 1333 roku mając zaledwie 23 lata. W przeciwieństwie do ojca, wybierał dyplomację zamiast wojny. Jego pierwszym sukcesem było załatwienie sprawy z Czechami.

Na zjazdach w Wyszehradzie w 1335 i 1339 roku Kazimierz wynegocjował, że Jan Luksemburski zrezygnuje z pretensji do polskiej korony. W zamian Polska musiała płacić wysokie odszkodowanie i uznać czeskie panowanie nad Śląskiem. Gdy w 1345 roku spróbował odzyskać Śląsk wojną, poniósł porażkę.

Z Krzyżakami też udało się dogadać. W 1343 roku podpisano pokój w Kaliszu, dzięki któremu Polska odzyskała Kujawy i ziemię dobrzyńską. Pomorze Gdańskie zostało jednak w rękach Zakonu.

Kazimierz prowadził też ekspansję na wschód. W 1349 roku przyłączył do Polski Ruś Halicką z ważnym Lwowem, a w 1366 roku - część Rusi Włodzimierskiej i Podole. Chciał kontrolować szlaki handlowe i zwiększyć dochody królestwa.

Ciekawostka: Kazimierz założył ponad 100 nowych miast, co znacznie wzmocniło polską gospodarkę.

Reformy i sukcesy Kazimierza

Reformy administracyjne Kazimierza były rewolucyjne. Podzielił królestwo na starostwa kierowane przez starostów, którzy reprezentowali króla, dowodzili wojskiem i pełnili funkcje sędziowskie. Wspierała go rada królewska z ważnymi urzędnikami jak marszałek, kanclerz i podskarbi.

Król ujednolicił także prawo wydając statuty wiślicko-piotrkowskie - statut piotrkowski dla Wielkopolski i wiślicki dla Małopolski. Stworzył też sąd odwoławczy w Krakowie, żeby mieszczanie nie musieli jeździć do Magdeburga.

Źródła dochodów króla były różnorodne. Największe zyski przynosiły żupy solne w Bochni i Wieliczce, domena królewska oraz cła i myto od kupców. Kazimierz wprowadził też poradlne - stały podatek 12 groszy od łanu ziemi.

Król inwestował w obronność budując kilkadziesiąt zamków przy granicach i finansując rozbudowę murów miejskich. Podstawą wojska było pospolite ruszenie - powszechny obowiązek służby wojskowej.

Ważne: Zjazd krakowski w 1364 roku i uczta u Wierzynka pokazały potęgę Polski w Europie.

Kultura i uniwersytet

Rozwój kultury za Kazimierza był imponujący. Powstawały wspaniałe budowle gotyckie, w tym rozbudowany zamek na Wawelu. Król wspierał sztukę - z tego okresu pochodzą cenne rzeźby, relikwiarze i przedmioty liturgiczne.

Największym osiągnięciem było założenie w 1364 roku Uniwersytetu w Krakowie - drugiej najstarszej uczelni w Europie Środkowej. Wykładano tam prawo rzymskie i kanoniczne, medycynę oraz sztuki wyzwolone. To był przełom w rozwoju nauki w Polsce.

Kazimierz zmarł w 1370 roku po upadku z konia, kończąc panowanie dynastii Piastów. Nie miał męskiego spadkobiercy, więc wcześniej zawarł układ z Węgrami - tron miał przejąć potomek jego siostry Elżbiety Łokietówny.

Na tronie zasiadł Ludwik Węgierski, co oznaczało unię personalną Polski i Węgier. W 1374 roku wydał przywilej koszycki - pierwszy przywilej generalny dla szlachty, żeby zapewnić tron swojej córce.

Pamiętaj: Uniwersytet Krakowski to początek wielkich tradycji naukowych Polski.

Unie Polski z Litwą

Po śmierci Ludwika Węgierskiego w 1382 roku, Jadwiga Andegaweńska została koronowana na króla Polski w 1384 roku. Jej małżeństwo z Jagiełłą miało zmienić losy obu państw.

Przyczyny unii polsko-litewskiej były oczywiste. Polska i Litwa miały wspólnego wroga - Krzyżaków. Dla Jagiełły sojusz z Polską oznaczał wzmocnienie pozycji, a dla Polski - spokój na wschodnich granicach i możliwość chrystianizacji ostatniego pogańskiego państwa w Europie.

Umowa w Krewie z 1385 roku była zestawem zobowiązań przedślubnych. Jagiełło zobowiązał się do chrystianizacji Litwy, przyjęcia chrztu i odzyskania ziem polskich. W 1386 roku przyjął chrzest jako Władysław, poślubił Jadwigę i został królem Polski.

Chrystianizacja Litwy była trudna - ludność się buntowała, więc Jagiełło nakazał zburzyć pogańskie świątynie i surowo karał za dawne wierzenia. Wybudował katedrę św. Stanisława w Wilnie jako dowód wiary.

Pierwsze lata unii były niełatwe z powodu konfliktów z Witoldem, kuzynem Jagiełły, który dwukrotnie występował przeciwko niemu, sprzymierzając się z Krzyżakami.

Kluczowe: Unia polsko-litewska rozpoczęła panowanie dynastii Jagiellonów, która rządziła Polską przez następne 200 lat.