Przyczyny reformacji i działalność Lutra

Czemu ludzie chcieli zmian w Kościele? Głównie przez symonię (sprzedawanie stanowisk kościelnych) i nepotyzm (obsadzanie urzędów krewnymi). Wierni krytykowali też duchownych za nieprzestrzeganie celibatu, porzucanie wartości ewangelicznych oraz pobieranie dochodów z parafii bez faktycznej tam obecności.

Pierwsze krytyczne głosy pojawiły się już wcześniej - w XIV wieku Jan Wiklef, a w XV wieku Jan Hus zostali uznani za heretyków. Prawdziwy przełom nastąpił jednak w XVI wieku, kiedy masowy handel odpustami (darowaniem kar za grzechy) wywołał powszechny sprzeciw.

Marcin Luter stał się główną postacią reformacji, gdy 31 października 1517 roku ogłosił słynne 95 tez domagających się reform. Mimo obłożenia klątwą, zyskał poparcie humanistów i rozpoczął tłumaczenie Biblii na język niemiecki.

Warto zapamiętać! Data 31 października 1517 roku uznawana jest za symboliczny początek reformacji w Europie.

Luteranizm i wojny religijne

Luteranizm nabrał oficjalnego charakteru, gdy przyjaciel Lutra, Filip Melanchton, ogłosił w 1530 roku "Konfesję augsburską" - dokument zawierający zasady nowego wyznania. Tak powstał Kościół ewangelicko-augsburski, który odrzucił kult Maryi i świętych oraz uznał, że podstawą zbawienia jest wyłącznie wiara i łaska Boża, a nie dobre uczynki.

Zmiany były widoczne w codziennym życiu religijnym. Katolickie kościoły przekształcono w zbory, wprowadzono język ojczysty zamiast łaciny, zrezygnowano z ozdobnych szat, udzielano komunii pod dwiema postaciami i zniesiono celibat. Luteranie uznawali tylko dwa sakramenty: komunię i chrzest.

Reformacja wywołała poważne konflikty społeczne. Anabaptyści pod wodzą Thomasa Müntzera żądali nie tylko zmian religijnych, ale też rewolucji społecznej - zniesienia pańszczyzny i likwidacji własności prywatnej. W 1524 roku wybuchła w Niemczech wojna chłopska. Gdy cesarz Karol V zakazał rozpowszechniania nowych idei, zwolennicy Lutra zaprotestowali (stąd nazwa protestanci) i utworzyli Związek Szmalkaldzki do obrony swoich praw.

Ciekawostka: Pierwsze państwo protestanckie powstało w 1525 roku tuż obok Polski - były to Prusy Książęce, gdzie Albrecht Hohenzollern przeprowadził sekularyzację, czyli przekształcenie państwa zakonnego w świeckie.

Kalwinizm i inne nurty reformacji

W Szwajcarii rozwinął się bardziej radykalny nurt reformacji. Najpierw Ulrich Zwingli postulował surowsze zasady niż Luter, a po jego śmierci w 1531 roku, Jan Kalwin stworzył Kościół ewangelicko-reformowany. Jego centralną ideą była predestynacja - przekonanie, że Bóg z góry decyduje o zbawieniu lub potępieniu każdego człowieka.

Kalwiniści, podobnie jak luteranie, uznawali tylko chrzest i Eucharystię oraz znieśli celibat. Wprowadzili jednak bardziej demokratyczną organizację wspólnot religijnych z radą składającą się z pastorów i seniorów, którzy kontrolowali zgodność życia wiernych z zasadami wiary. Kalwin był znany z surowości obyczajów i nietolerancji - zakazywał większości rozrywek i prześladował innych reformatorów, czego przykładem jest spalenie na stosie Miguela Serveta.

Kalwinizm rozprzestrzenił się w Holandii, Szkocji, Szwajcarii, na Węgrzech, częściowo w Polsce oraz we Francji, gdzie jego zwolenników nazywano hugenotami.

Ważne! Kalwinizm był bardzo wpływowy politycznie i społecznie, a jego etyka pracy i oszczędności przyczyniła się później do rozwoju kapitalizmu.

Anglikanizm i następstwa reformacji

Anglikanizm powstał z zupełnie innych przyczyn niż pozostałe nurty protestanckie. W 1534 roku król Anglii Henryk VIII ogłosił Akt supremacji, czyniąc siebie głową Kościoła anglikańskiego. Zakazał płacenia daniny papieżowi, zlikwidował zakony i sprzedał ich majątek. Zachował jednak katolicką liturgię i strukturę organizacyjną z arcybiskupem Canterbury jako duchowym zwierzchnikiem.

Wewnątrz anglikanizmu pojawił się nurt purytanizmu, którego zwolennicy dążyli do całkowitego zerwania z pozostałościami katolicyzmu i odrzucali zwierzchnictwo królewskie nad Kościołem.

Reformacja przyniosła fundamentalne zmiany w Europie:

• trwały rozłam w chrześcijaństwie i podziały polityczne
• liczne wojny religijne, zamieszki i prześladowania przeciwników
• sekularyzację dóbr kościelnych
• usunięcie obrazów i rzeźb z kościołów protestanckich
• rozwój literatur narodowych dzięki tłumaczeniom Biblii

Co ciekawe, etyka protestancka wpłynęła na rozwój gospodarki kapitalistycznej, promując pracowitość, oszczędność i inwestowanie zamiast konsumpcji.

Zastanów się: Czy bez reformacji Europa rozwijałaby się w tym samym kierunku? Jak zmiany religijne wpłynęły na życie codzienne zwykłych ludzi?

Reformacja katolicka i Sobór Trydencki

Kościół katolicki odpowiedział na reformację na dwa sposoby: reformacją katolicką (walka z nadużyciami duchowieństwa i odnowa życia religijnego) oraz kontrreformacją (działania ograniczające wpływy nowych wyznań).

Kluczowym wydarzeniem był Sobór Trydencki rozpoczęty w 1545 roku. Chociaż nie osiągnięto porozumienia z protestantami, podjęto wiele decyzji porządkujących sytuację w Kościele katolickim:

• potwierdzono przywódczą rolę papieża
• uznano, że źródłem objawienia jest nie tylko Biblia, lecz również tradycja
• spisano doktrynę katolicką w katechizmie trydenckim
• ujednolicono księgi Biblii i przepisy liturgiczne
• utrzymano łacinę jako język liturgiczny

Wprowadzono też praktyczne reformy zwiększające dyscyplinę wśród duchownych:

• utworzono seminaria duchowne
• zobowiązano biskupów i proboszczów do stałego przebywania w swoich placówkach
• nakazano biskupom wizytowanie swoich diecezji
• wprowadzono obowiązek prowadzenia ksiąg metrykalnych (chrzty, śluby, pogrzeby)

Sprawdź! Czy w twojej rodzinie zachowały się jakieś stare dokumenty związane z sakramentami? Właśnie dzięki księgom metrykalnym wprowadzonym po Soborze Trydenckim możemy dziś śledzić historię naszych rodzin.

Inkwizycja i wojny religijne

Aby zapobiec rozprzestrzenianiu się reformacji, w 1542 roku odnowiono inkwizycję papieską - instytucję zwalczającą herezje. Inkwizytorzy tropili i karali myślicieli głoszących teorie niezgodne z nauczaniem Kościoła. Znanymi ofiarami byli Galileusz (skazany w 1633 roku na areszt domowy) oraz Giordano Bruno (spalony na stosie w 1600 roku za głoszenie panteizmu - poglądu, że Bóg jest wszechświatem lub naturą). W 1559 roku stworzono indeks ksiąg zakazanych.

XVI wiek był czasem wojen religijnych. We Francji doszło do konfliktu między hugenotami (kalwinistami) a katolikami, który przerodził się w wojnę domową między rodami Burbonów i Walezjuszy. Próba pojednania przez małżeństwo Małgorzaty Walezjuszki z Henrykiem Burbonem zakończyła się tragedią - nocą św. Bartłomieja (23/24 sierpnia 1572), kiedy wymordowano wielu protestantów. Ostatecznie Henryk Burbon przyjął katolicyzm, by zostać królem Francji, a w 1598 roku wydał Edykt nantejski kończący wojny religijne.

Inny krwawy konflikt wybuchł w 1566 roku w Niderlandach, gdzie protestanccy powstańcy zwani gezami pod wodzą Wilhelma Orańskiego walczyli przeciwko katolickiemu królowi Hiszpanii Filipowi II. W wyniku tej walki w 1588 roku powstała protestancka Republika Zjednoczonych Prowincji Niderlandów.

Ważna data: Rok 1648, kiedy zakończyła się wojna trzydziestoletnia, zamknął okres wojen religijnych w Europie.

Jezuici i zmiany w religijności katolickiej

Ważnym elementem odnowy Kościoła katolickiego był zakon jezuitów (Towarzystwo Jezusowe) założony w 1534 roku przez Ignacego Loyolę. Jezuici przykładali dużą wagę do wykształcenia swoich członków, prowadzili drukarnie i wydawali publikacje przeciwko reformacji.

Wielu jezuitów zostało spowiednikami i kapelanami katolickich monarchów, co dawało im spory wpływ polityczny. Ich największym wkładem było tworzenie kolegiów (szkół średnich) o wysokim poziomie nauczania. Jezuici prowadzili też intensywną działalność misyjną na całym świecie, a niektórzy z nich, jak Polacy Andrzej Bobola i Wojciech Męciński, ponieśli śmierć męczeńską.

Po Soborze Trydenckim religijność katolicka stała się bardziej emocjonalna i wyrażana przez zewnętrzne formy:

• procesje i pielgrzymki
• rozwój kultu maryjnego
• większa liczba dni wolnych od pracy
• przestrzeganie postów

Te zmiany sprawiły, że różnice między katolikami a protestantami stały się bardziej widoczne nie tylko w doktrynie, ale też w codziennym życiu.

Pomyśl: Ślady kontrreformacji widać do dziś w polskim krajobrazie - przydrożne kapliczki, barokowe kościoły i sanktuaria maryjne to efekt odnowy katolickiej po Soborze Trydenckim.