Anglia u progu rewolucji

Połowa XVI wieku przyniosła Anglii szybki rozwój gospodarczy. Proces ogradzania (łączenie gruntów w wielkie gospodarstwa) spowodował, że wielu chłopów straciło ziemię i musiało szukać pracy w miastach. Te zmiany doprowadziły do powstania warstwy zamożnych posiadaczy ziemskich, zwanych gentry.

W tym czasie ważną rolę zaczęli odgrywać purytanie - radykalni protestanci, którzy domagali się głębszych zmian w Kościele anglikańskim. Chcieli usunąć z kościołów obrazy, rzeźby i ozdoby oraz zmniejszyć liczbę świąt. Cenili pracowitość i oszczędność, a potępiali rozrywki. Kładli duży nacisk na umiejętność czytania, by wierni mogli samodzielnie poznawać Biblię.

💡 Purytanie mieli duże poparcie wśród gentry i mieszczaństwa, czyli grup, które zyskiwały na zmianach gospodarczych i chciały również większych wpływów politycznych.

Napięcie między zwolennikami zmian a tradycjonalistami narastało, tworząc podłoże pod przyszły konflikt. Izba Gmin (niższa izba parlamentu) coraz częściej stawała w opozycji wobec króla i arystokracji zasiadającej w Izbie Lordów.

Rządy Stuartów i wybuch wojny domowej

Po śmierci Elżbiety I w 1603 roku tron objął Jakub I Stuart, a po nim w 1625 roku - jego syn Karol I. Obaj władcy opierali rządy na starej arystokracji i Kościele anglikańskim. Karol I zwołał parlament dopiero po 11 latach rządów, gdy potrzebował pieniędzy na stłumienie powstania w Szkocji.

Gdy król próbował uwięzić purytańskich posłów, mieszczaństwo Londynu stanęło w ich obronie. W 1642 roku wybuchła rewolucja angielska, zmuszając monarchę do opuszczenia stolicy.

W wojnie domowej po stronie króla stanęli rojaliści (arystokraci, wielcy właściciele ziemscy i katolicy), a po stronie parlamentu - gentry, mieszczanie i chłopi. Przełom nastąpił, gdy Oliver Cromwell zreformował armię parlamentarną, tworząc Armię Nowego Wzoru, gdzie awanse zależały od umiejętności, a nie pochodzenia.

💡 Warto zapamiętać datę 1645 roku, gdy w bitwie pod Naseby armia parlamentarna pokonała wojska królewskie, co praktycznie przesądziło wynik wojny.

Po przegranej Karol I uciekł do Szkocji, ale został wydany parlamentowi. W 1649 roku, po procesie, król został ścięty za zdradę stanu, co było bezprecedensowym wydarzeniem w historii Europy.

Dyktatura Cromwella

Oliver Cromwell pochodził z rodziny szlacheckiej i był gorliwym purytaninem. Jako poseł do Izby Gmin sprzeciwiał się absolutyzmowi. To on doprowadził do skazania i egzekucji Karola I, uniemożliwiając wcześniej zawarcie kompromisu między królem a parlamentem.

Po ścięciu króla Anglia stała się republiką. Cromwell rozprawił się z opozycją w Irlandii i Szkocji, a w 1653 roku rozwiązał parlament i ogłosił się lordem protektorem, wprowadzając de facto dyktaturę wojskową. Z czasem złagodził politykę wobec rojalistów, zwracając im część skonfiskowanych majątków.

Jedną z ważniejszych reform Cromwella był Akt nawigacyjny z 1651 roku, który nakazywał, by import towarów odbywał się wyłącznie na statkach angielskich. To wzmocniło pozycję handlową Anglii, ale doprowadziło do wojny z Holandią.

💡 Cromwell sprawował władzę przy pomocy armii. Choć był dyktatorem, to jego rządy przyczyniły się do wzmocnienia gospodarczego i militarnego Anglii.

Po śmierci Cromwella w 1658 roku władzę przejął jego syn Ryszard, który jednak nie miał autorytetu ojca i szybko ustąpił ze stanowiska.

Restauracja Stuartów i monarchia parlamentarna

W 1660 roku na tron powrócił syn ściętego króla - Karol II Stuart. Wydarzenie to nazwano restauracją Stuartów. Nowy król obiecał pokój religijny i brak zemsty na przeciwnikach swego ojca. Podejrzewano go jednak o dążenie do władzy absolutnej.

W tym okresie ukształtowały się dwa stronnictwa polityczne:

• torysi - popierający króla i jego prawa do tronu
• wigowie - opowiadający się za nadrzędnością parlamentu i możliwością pozbawienia monarchy korony

Gdy po śmierci Karola II tron objął jego brat katolik Jakub II, opozycja zaprosiła na tron holenderskiego namiestnika Wilhelma III Orańskiego. Jakub II uciekł, a bezkrwawe przejęcie władzy w 1688 roku nazwano chwalebną rewolucją.

💡 Deklaracja praw z 1689 roku to kluczowy dokument, który ograniczył władzę króla i wzmocnił pozycję parlamentu, tworząc podstawy monarchii parlamentarnej.

Zgodnie z Deklaracją praw, król nie mógł nakładać podatków bez zgody parlamentu, zawieszać ustaw, utrzymywać stałej armii w czasie pokoju, a posłowie mieli być wybierani w wolnych wyborach. W 1707 roku Anglia i Szkocja połączyły się unią realną, tworząc Wielką Brytanię.

Skutki rewolucji angielskiej

Rewolucja angielska była procesem o dalekosiężnych skutkach, który zmienił nie tylko ustrój, ale i społeczeństwo Anglii. Wydarzenia te można ułożyć w logiczny ciąg przyczynowo-skutkowy:

Dążenia purytanów do reform religijnych i rzadkie zwoływanie parlamentu przez Stuartów doprowadziły do konfliktu z monarchą. Wybuch wojny domowej zakończył się zwycięstwem parlamentu i egzekucją Karola I.

Po ogłoszeniu republiki i dyktaturze Cromwella, przywrócono monarchię, ale w zmienionej formie. Restauracja Stuartów nie oznaczała powrotu do starych porządków - parlament zyskał znaczącą pozycję w państwie.

Chwalebna rewolucja i Deklaracja praw ostatecznie ugruntowały pozycję parlamentu, tworząc fundamenty monarchii parlamentarnej, gdzie władca i parlament musieli ze sobą współpracować.

💡 Rewolucja angielska zmieniła nie tylko Anglię, ale stała się też wzorcem dla przyszłych zmian ustrojowych w innych krajach europejskich i wpłynęła na kształtowanie się nowoczesnych demokracji.

Te wydarzenia pokazują, jak konflikty polityczne i społeczne mogą prowadzić do głębokich przemian ustrojowych - od absolutyzmu do systemu, w którym władza monarchy jest ograniczona przez reprezentację narodu.