Rozpad koalicji antyhitlerowskiej i początki zimnej wojny

Nowy porządek światowy po wojnie

Po zakończeniu II wojny światowej doszło do fundamentalnych zmian w układzie sił. Stare mocarstwa kolonialne jak Wielka Brytania i Francja straciły swoją pozycję, a na ich miejsce wkroczyły dwa supermocarstwa: USA i ZSRR. W ten sposób ukształtował się układ dwubiegunowy, który determinował politykę globalną przez kolejne dekady.

Ekspansja komunizmu w Europie przybrała na sile. ZSRR włączył do swoich granic Litwę, Łotwę, Estonię, przedwojenne polskie Kresy Wschodnie, czechosłowacką Ruś Zakarpacką i rumuńską Besarabię. Na tych terenach rozpoczęła się brutalna sowietyzacja, obejmująca eksterminację lokalnych elit i masowe przesiedlenia ludności.

W strefie wpływów Związku Radzieckiego znalazły się także Bułgaria, Czechosłowacja, wschodnie Niemcy, Polska, Rumunia i Węgry. Komuniści przejmowali władzę stosując tzw. "taktykę salami" - stopniowo eliminowali przeciwników politycznych, zagarniali resorty siłowe i przejmowali kontrolę nad wojskiem. Jedynie Jugosławia pod wodzą Josipa Broz-Tito i Albania Envera Hodży same wyzwoliły się i ustanowiły komunistyczne rządy.

Warto wiedzieć! "Taktyka salami" polegała na stopniowym, plasterek po plasterku, eliminowaniu przeciwników politycznych - tak jak kroi się salami. Była skuteczną metodą przejmowania władzy przez komunistów bez jednorazowego, radykalnego przewrotu.

Początek zimnej wojny

Winston Churchill jako pierwszy dostrzegł zagrożenie ze strony ZSRR. Po śmierci Roosevelta, nowy prezydent USA Harry Truman zdecydował się przeciwstawić sowieckiej ekspansji. Symbolicznym początkiem konfliktu stało się przemówienie Churchilla w Fulton 5 marca 1946 r., w którym użył terminu "żelazna kurtyna" dzieląca Europę.

12 marca 1947 roku prezydent Truman wygłosił w Kongresie przemówienie, w którym oświadczył, że komunizm zagraża światowemu pokojowi. Wystąpił wtedy o wsparcie dla Grecji i Turcji. Tak narodziła się doktryna Trumana, zakładająca udzielenie pomocy militarnej, politycznej i wojskowej krajom zagrożonym przez komunizm.

Rozpoczęła się zimna wojna - stan napięcia między blokami skupionymi wokół USA i ZSRR. Rywalizacja obejmowała płaszczyznę ideologiczną, gospodarczą, wyścig kosmiczny i zbrojny. Choć obie strony dążyły do poszerzenia stref wpływów poprzez prowokowanie lokalnych konfliktów, nigdy nie doszło do bezpośredniej konfrontacji między supermocarstwami.

W czerwcu 1947 roku Truman ogłosił Plan Marshalla - amerykańską pomoc gospodarczą dla zniszczonej Europy. Plan doprowadził do rozwoju europejskiej gospodarki, poprawy położenia materialnego i zmniejszenia wpływów partii komunistycznych. W odpowiedzi, podczas tajnej konferencji w Szklarskiej Porębie, przywódcy komunistyczni powołali Biuro Informacyjne Partii Komunistycznych i Robotniczych, a w 1949 roku utworzyli Radę Wzajemnej Pomocy Gospodarczej.

Ciekawostka! George F. Kennan, amerykański dyplomata w Moskwie, wysłał do Waszyngtonu depeszę liczącą 8 tysięcy słów (tzw. "długi telegram Kennana"), w której podkreślał, że Stalin widzi świat podzielony na dwa obozy. Ten dokument stał się jedną z podstaw amerykańskiej polityki powstrzymywania komunizmu.