Geneza powstania styczniowego

Po klęsce Rosji w wojnie krymskiej nastąpił czas liberalizacji zwany odwilżą posewastopolską. W samej Rosji zniesiono poddaństwo chłopów i wprowadzono reformy sądownictwa, a w Królestwie Polskim złagodzono cenzurę i zakończono stan wojenny.

W 1858 roku powstało Towarzystwo Rolnicze pod przewodnictwem hrabiego Andrzeja Zamoyskiego. Ta legalna organizacja stała się nieoficjalną reprezentacją polskich interesów, dbającą o rozwój gospodarczy i naukowy. Dążyła też do stopniowego uwłaszczenia chłopów.

Wśród młodzieży z inteligenckich rodzin odżyły nadzieje na niepodległość Polski. Wpływ na to miało patriotyczne wychowanie, romantyczne ideały oraz wydarzenia międzynarodowe jak zjednoczenie Włoch.

💡 Warto wiedzieć! Młodzi Polacy, którzy nie doświadczyli represji po powstaniu listopadowym, byli bardziej skłonni do działań niepodległościowych niż starsze pokolenie pamiętające klęskę z 1831 roku.

Dwa stronnictwa przed powstaniem

Wśród Polaków walczących o sprawę narodową wykształciły się dwa główne nurty polityczne. Różnił je stosunek do metod walki o niepodległość i kwestii społecznych.

Biali stawiali na działalność legalną i kompromis z zaborcami. Chcieli uwłaszczenia chłopów, ale po wypłaceniu odszkodowań właścicielom ziemskim. Powstanie uzależniali od wsparcia Francji i Wielkiej Brytanii. W ich szeregach działali głównie ziemianie, mieszczanie i inteligencja z Andrzejem Zamoyskim i Leopoldem Kronenbergiem na czele.

Czerwoni dążyli do zbrojnego powstania z udziałem wszystkich grup społecznych. Opowiadali się za natychmiastowym uwłaszczeniem chłopów i reformami demokratycznymi. Tworzyli tajne organizacje przygotowujące powstanie pod przywództwem Jarosława Dąbrowskiego, Zygmunta Padlewskiego i innych działaczy.

Te dwa nurty określiły przyczyny powstania styczniowego - z jednej strony dążenie do niepodległości, z drugiej potrzeba reform społecznych, szczególnie dotyczących chłopów.

Droga do wybuchu powstania

Polacy organizowali liczne manifestacje patriotyczne, począwszy od czerwca 1860 roku. W lutym 1861 roku podczas jednej z nich wojska carskie zastrzeliły pięciu demonstrantów, co wywołało wzburzenie.

Car odrzucił żądania polskiej autonomii, ale w ramach ustępstw mianował hrabiego Aleksandra Wielopolskiego dyrektorem Komisji Wyznań i Oświecenia Publicznego. Jego ugodowa polityka wobec caratu zniechęcała społeczeństwo, a rozwiązanie Towarzystwa Rolniczego doprowadziło do wielkiej manifestacji w Warszawie, podczas której zginęło ponad 100 osób.

W październiku 1861 roku wprowadzono stan wojenny, aresztowano działaczy, a w obawie przed profanacją zamknięto kościoły wszystkich wyznań. Wielopolski podał się do dymisji.

W tym czasie powstały dwie organizacje: Komitet Miejski Czerwonych, przygotowujący powstanie zbrojne, oraz Dyrekcja Krajowa Białych jako ośrodek władzy niezależny od Rosji.

💡 Ciekawostka: W czasie przedpowstaniowym rozwinęła się "moda patriotyczna" - noszono ciemne ubiory wzorowane na stroju szlacheckim, biżuterię z symbolami narodowymi oraz konfederatki.

Wybuch powstania

W 1862 roku namiestnikiem Królestwa został brat cara, Konstanty Romanow, a Aleksander Wielopolski stanął na czele Rządu Cywilnego. Wielopolski przeprowadził ważne reformy: równouprawnienie Żydów, oczynszowanie chłopów i reformę oświaty z utworzeniem Szkoły Głównej w Warszawie.

Jednocześnie Czerwoni rozwijali siatkę konspiracyjną. Jarosław Dąbrowski przygotował plan powstania, ale został aresztowany. Komitet Miejski przekształcił się w Komitet Centralny Narodowy.

Wielopolski, chcąc zapobiec powstaniu, zarządził brankę - nadzwyczajny pobór do wojska carskiego, głównie młodych mężczyzn podejrzanych o działalność spiskową. Mieli oni trafić na 25 lat służby wojskowej.

Część poborowych uciekła do lasów. W odpowiedzi Komitet Centralny Narodowy przekształcił się w Tymczasowy Rząd Narodowy i ogłosił manifest wzywający wszystkie narody do walki z zaborcą. Manifest zapowiadał też uwłaszczenie chłopów i równość wobec prawa.

22 stycznia 1863 roku wybuchło powstanie styczniowe - największy polski zryw niepodległościowy XIX wieku.

Przebieg powstania styczniowego

Warunki były wyjątkowo niekorzystne dla powstańców - trwała zima, brakowało broni, doświadczenia i wyszkolenia. Pierwszy przywódca, Ludwik Mierosławski, po kilku przegranych potyczkach wrócił do Paryża.

Dzięki zaangażowaniu powstańców i warszawskiej organizacji Czerwonych, powstanie przetrwało do wiosny. Walki miały charakter wojny partyzanckiej - małe oddziały (partie) powstańcze atakowały regularną armię carską.

Do powstania przyłączyli się również Biali, dysponujący doświadczonymi dowódcami i środkami finansowymi. W marcu 1863 roku dyktatorem powstania został Marian Langiewicz z partii Białych, ale po serii porażek złożył broń po przekroczeniu granicy austriackiej.

W maju 1863 roku Tymczasowy Rząd Narodowy przekształcił się w Rząd Narodowy, tworząc prawdziwe państwo podziemne z własną pocztą, dyplomacją, prasą i systemem podatkowym. Wydawano wyroki na szpiegów i zdrajców.

💡 Czy wiesz, że: W powstaniu styczniowym brali udział elitarni Żuawi śmierci - oddział w czarnych mundurach z białym krzyżem, do którego dołączali ochotnicy z całej Europy.

Powstanie na arenie międzynarodowej i upadek

Francja, Wielka Brytania i Austria skierowały do Rosji noty dyplomatyczne z żądaniem autonomii dla Polaków, które zostały odrzucone. Choć powstańców wsparli ochotnicy z wielu krajów europejskich, żadne państwo nie udzieliło im realnej pomocy.

Prusy podpisały z Rosją konwencję Alvenslebena, na mocy której zgromadzono wojska na granicy z Królestwem, blokując napływ ochotników.

Rosjanie odsunęli od władzy Aleksandra Wielopolskiego. Namiestnikiem Królestwa i głównodowodzącym armii carskiej został gen. Teodor Berg, a na Litwie brutalne represje wprowadził gen. Michaił Murawjow zwany "Wieszatielem".

17 października 1863 roku dyktatorem powstania został Romuald Traugutt - były oficer armii carskiej, który dowodził wojskami powstańczymi na Polesiu. W lutym 1864 roku Rosjanie rozbili jeden z większych oddziałów powstańczych, a Austria zamknęła granice.

Car wydał ukaz o uwłaszczeniu chłopów w Królestwie Polskim, co ostatecznie przekreśliło szanse na udział chłopów w powstaniu. W kwietniu 1864 roku aresztowano Romualda Traugutta, którego później powieszono wraz z pięcioma współpracownikami na stoku warszawskiej Cytadeli.

Przebieg powstania styczniowego zakończył się porażką, a ostatnie oddziały walczyły do jesieni 1864 roku.

Skutki powstania styczniowego

Przyczyny upadku powstania były złożone: brak regularnej armii, przewaga wojsk rosyjskich, brak pomocy z zewnątrz, sojusz zaborców, wewnętrzne podziały i brak masowego udziału chłopów.

Paradoksalnie, to chłopi jako grupa społeczna najbardziej skorzystali na powstaniu. W marcu 1864 roku przeprowadzono uwłaszczenie chłopów w Królestwie Polskim na lepszych warunkach niż na ziemiach zabranych:

• otrzymali użytkowaną ziemię na własność bez odszkodowania
• zniesiono wszystkie powinności wobec dworu
• bezrolnym obiecano ziemię

Powstanie styczniowe, mimo klęski militarnej, miało ogromne znaczenie dla polskiej tożsamości narodowej:

• stało się symbolem walki o niepodległość
• umocniło postawę patriotyczną
• wzmocniło poczucie jedności narodowej
• zmieniło rozumienie patriotyzmu z walki zbrojnej na pracę organiczną
• stworzyło miejsca pamięci narodowej (mogiły, miejsca bitew)

💡 Warto pamiętać: Tradycje powstańcze były kultywowane w II Rzeczypospolitej i inspirowały polską konspirację podczas II wojny światowej.

Represje po upadku powstania

Rosyjskie represje po powstaniu styczniowym były surowe i wielopoziomowe. Powstańców karano śmiercią, więzieniem lub zsyłką na Syberię. Przeprowadzano publiczne egzekucje, konfiskowano majątki.

Na ziemiach zabranych, zwłaszcza na Litwie, masowo zsyłano ludzi na katorgę, konfiskowano majątki, wykonywano egzekucje. W 1866 roku polscy zesłańcy na Syberii zorganizowali powstanie zabajkalskie, które zostało stłumione.

Wobec Królestwa Polskiego zastosowano drastyczne środki:

• całkowicie zlikwidowano jego odrębność, scalając z Rosją
• wprowadzono nieoficjalną nazwę Kraj Nadwiślański
• odebrano godło
• pozbawiono praw miejskich miejscowości będące bazami powstańców
• wprowadzono rosyjską administrację, pocztę, sądy i prawo
• utworzono urząd generała-gubernatora o szerokich uprawnieniach

Sytuacja Polaków w zaborze rosyjskim w II połowie XIX wieku stała się niezwykle trudna - rusyfikacja objęła wszystkie dziedziny życia. Represje szczególnie dotknęły edukację i Kościół, dwie instytucje kluczowe dla zachowania polskości.

Rusyfikacja polskiego szkolnictwa i Kościoła

Rosyjskie władze systematycznie niszczyły polskie szkolnictwo:

• wprowadzono rosyjski jako język obowiązujący w szkołach
• polski stał się przedmiotem nadobowiązkowym, wykładanym po rosyjsku
• tylko religii można było nauczać po polsku
• zwalniano polskich nauczycieli, zatrudniając Rosjan
• wprowadzono system szpiegowania uczniów
• zamknięto Szkołę Główną, przekształcając ją w rosyjski Carski Uniwersytet Warszawski
• karano próby nielegalnej nauki w języku polskim (okres zwany "nocą apuchtinowską")

Równie drastyczne represje dotknęły Kościół katolicki i unicki:

• podporządkowano Kościół katolicki Kolegium Duchownemu w Petersburgu
• karami śmierci obejmowano księży, biskupów zsyłano na Syberię
• zlikwidowano klasztory i skonfiskowano majątki kościelne
• związano księży z państwem poprzez wypłacanie im pensji
• zlikwidowano Kościół unicki w Królestwie, tłumiąc protesty siłą

Po powstaniu, jak po wcześniejszym zrywie listopadowym, część Polaków udała się na emigrację, głównie do Francji, gdzie działały organizacje jak Hotel Lambert pod przywództwem Władysława Czartoryskiego czy Zjednoczenie Emigracji Polskiej założone przez Jarosława Dąbrowskiego.

💡 Ważne! Mimo represji, Polacy nie poddali się rusyfikacji - zorganizowali tajne nauczanie i kultywowali polskie tradycje w domach.

Postawy Polaków wobec zaborców i pozytywizm

W obliczu represji Polacy przyjmowali różne postawy wobec zaborców. Część wybrała postawę lojalistyczną - podporządkowanie się carskim nakazom. Inni wyznawali zasadę trójlojalizmu - podporządkowania się władzom tego zaboru, w którym się żyło.

Po upadku powstania styczniowego dominującym nurtem stał się pozytywizm - kierunek w filozofii i literaturze promujący:

• pracę organiczną i pracę u podstaw
• kształcenie wszystkich warstw społecznych
• odłożenie walki zbrojnej na bardziej sprzyjający czas
• organizowanie tajnego nauczania
• asymilację Żydów
• emancypację kobiet

Pozytywiści warszawscy głosili potrzebę uczynienia z Polski nowoczesnego, wykształconego narodu. Wierzyli, że do tego celu prowadzą postęp, wiedza i edukacja.

Kluczową rolę odgrywało tajne nauczanie. Jadwiga Szczawińska-Dawidowa założyła tajny Uniwersytet Latający dla kobiet, a Konrad Prószyński (znany jako Kazimierz Promyk) stworzył nowoczesne podręczniki do nauki języka polskiego, w tym elementarz uznany za najlepszy na świecie.

Życie pod zaborami wymagało od Polaków ciągłej walki o zachowanie tożsamości narodowej i rozwój społeczny mimo braku własnego państwa.