Wprowadzenie do baroku

Barok rozwijał się w burzliwym okresie historycznym, kiedy Europa doświadczała wyniszczającej wojny trzydziestoletniej, spadku autorytetu władców i licznych buntów. W tym czasie nauka przeżywała rozkwit - wynalezienie teleskopu przez Galileusza i mikroskopu przez Holendrów pozwoliło zobaczyć świat w nowej perspektywie, zarówno w skali makro jak i mikro.

Na płaszczyźnie religijnej Europa była podzielona między katolicyzm a umacniające się wyznania protestanckie. Kontrreformacja stanowiła odpowiedź Kościoła katolickiego, dążącego do wewnętrznej reformy oraz walki o dominację religijną i polityczną.

Do najwybitniejszych twórców epoki należeli: Caravaggio, który w malarstwie odrzucił idealizowane piękno renesansu na rzecz realizmu i ostrego światłocienia; Rubens - flamandzki malarz znany z dzieł takich jak "Trzy Gracje"; Kartezjusz - francuski uczony i twórca słynnej maksymy "Myślę, więc jestem"; Pascal - filozof i matematyk; oraz kompozytorzy Jan Sebastian Bach i Antonio Vivaldi, autor "Czterech Pór Roku".

Ciekawostka: Mimo że dziś barok uznajemy za wspaniałą epokę, samo słowo "barocco" było pierwotnie określeniem negatywnym, opisującym coś dziwacznego i nieregularnego!

Kluczowe pojęcia baroku

W baroku pojawiło się wiele charakterystycznych zjawisk i pojęć. Koncept to wyszukany, oryginalny pomysł stanowiący podstawę utworu poetyckiego, a marinizm to styl poetycki pełen efektownych form i nadużywający metafor. W sztuce często przewijał się motyw vanitas - nawiązujący do fascynacji śmiercią i przemijaniem.

Filozofia baroku oscylowała między determinizmem (przekonaniem, że wszystkie zdarzenia są z góry wyznaczone) a indeterminizmem (negującym istnienie ogólnych praw rządzących światem). Ta niejednoznaczność odzwierciedlała niepokój epoki pełnej sprzeczności i antynomii - par wykluczających się twierdzeń.

W kulturze szlacheckiej Polski rozwinął się sarmatyzm - ideologia podkreślająca waleczność, odwagę i patriotyzm. W literaturze popularność zyskała gawęda - gatunek o swobodnej kompozycji, charakterystyczny dla kultury szlacheckiej. Twórcy chętnie stosowali styl makaroniczny, wplatając do wypowiedzi zwroty obcojęzyczne, zwłaszcza łacińskie.

Kontrast i dualizm $istnienie przeciwstawnych pierwiastków, jak duch-materia, Bóg-szatan$ stanowiły podstawowe zasady organizujące sztukę i myśl baroku. Podobnie czas postrzegano dwojako: jako wertykalny (zmierzający ku wieczności) lub cykliczny (powtarzalny i odradzający się).

Warto zapamiętać: Barok to epoka przeciwieństw - z jednej strony rozwój sztuki i nauki, z drugiej wojny, głód i polowania na czarownice!

Mikołaj Sęp Szarzyński i jego dzieło

Mikołaj Sęp Szarzyński to jeden z najwybitniejszych poetów wczesnego baroku w Polsce. Urodził się koło Lwowa i studiował na protestanckich uniwersytetach niemieckich. W jego twórczości dominują wiersze o tematyce egzystencjalnej, religijnej i erotycznej.

W "Sonecie IV" poeta przedstawia monolog podmiotu lirycznego, który mówi zarówno w imieniu wierzących, jak i jako jednostka. Utwór pełen jest typowych dla baroku środków stylistycznych: archaizmów, przerzutni budzących niepokój i elips. Podmiot liryczny walczy z pokusami świata doczesnego i dostrzega odwieczne rozdarcie człowieka między Ziemią a Niebem. Szczęście według niego jest niemożliwe, dopóki działalność szatana jest wszechobecna. Siły do walki ze złem szuka w Bogu.

"Sonet V" to przykład liryki inwokacyjnej - podmiot liryczny bezpośrednio zwraca się do adresata, którym jest Bóg. Mimo poruszanej tematyki miłosnej, nie chodzi tu o uczucie do kobiety. Poeta stosuje typowe dla baroku zabiegi - przerzutnie i inwersje. Główna myśl utworu to przekonanie, że uczucia do drugiego człowieka nie mogą trwać wiecznie, gdyż ich obiekt musi przeminąć. Podmiot liryczny czuje się rozdarty między sprzecznymi wartościami. Postrzega ciało jako źródło zła, a prawdziwe szczęście i spełnienie widzi jedynie w Bogu.

Zapamiętaj: Poezja Sępa Szarzyńskiego to doskonały przykład poezji metafizycznej baroku - skłania do zastanowienia się nad życiem i zachęca do duchowej zadumy!

Daniel Naborowski i Jan Andrzej Morsztyn

Daniel Naborowski to najbardziej wykształcony poeta polskiego baroku. Studiował w wielu europejskich miastach i uczestniczył nawet w wykładach Galileusza. Po powrocie do Polski został dworzaninem książąt Radziwiłłów.

W wierszu "Na oczy królewny angielskiej" tworzy rozbudowany komplement opiewający piękno oczu Elżbiety. Choć wykorzystuje konwencjonalne porównania (oczy do gwiazd czy słońca), to komplikuje je w sposób, który wywołuje zaskoczenie i ma dużą siłę ekspresji. Z kolei w "Krótkości żywota" tworzy epigramat złożony z dwunastu wersetów. Przesłanie utworu - "wszystkich czeka śmierć" - nie jest tu pouczeniem, lecz dramatycznym uświadomieniem nieuchronności przemijania. Podmiot zwraca się do odbiorcy jak do kogoś, kto już należy do przeszłości: "byłeś ty sam", oddając koncepcję czasu jako ciągłej zmiany.

Jan Andrzej Morsztyn - poeta, tłumacz i polityk na dworze Jana Kazimierza - znany jest głównie z twórczości o śmiałej tematyce erotycznej. W "Redivivatus" porusza tematykę metafizyczną, zastanawiając się, co dzieje się z ludzką duszą po śmierci. Podmiot liryczny rozważa, czy teorie greckich filozofów o reinkarnacji są prawdziwe, dostrzegając w tym szansę na przebywanie blisko pięknej Jagi.

W wierszu "Na koszulę brudną" podmiot liryczny porównuje traktowanie adoratorów przez piękną Jadwisię do białej lub brudnej koszuli. Utwór reprezentuje nurt dworski, w którym miłość to flirt i towarzyska gra, a nie głębokie uczucie. Natomiast "Cuda miłości. Sonet" to wiersz pełen paradoksów - podmiot liryczny opisuje sprzeczne zjawiska zachodzące w duszy zakochanego, jak życie bez serca czy jednoczesne istnienie płaczu i ognia.

Uwaga: Poezja Morsztyna często opiera się na konceptach - zaskakujących pomysłach i nietypowych skojarzeniach, które zachwycają czytelnika swoją oryginalnością!

Środki stylistyczne i wielkie dzieła baroku

Sztuka baroku to prawdziwy festiwal środków stylistycznych. Inwersja (odwrócenie szyku wyrazów), elipsa (opuszczenie domyślnych wyrazów), antyteza (zestawienie przeciwstawnych elementów) i paradoks (myśl wewnętrznie sprzeczna) to tylko niektóre z nich. Często spotykamy też peryfrazę (zastąpienie słowa przez opis), pytania retoryczne, antropomorfizację (przypisanie cech ludzkich przedmiotom nieożywionym) czy enumerację (wyszczególnienie).

Wielkie dzieła literatury barokowej to m.in. Szekspirowski "Makbet" z bogatą galerią postaci, wśród których znajdują się tytułowy Makbet, Lady Makbet, król Dunkan, Banko, Makduf czy trzy wiedźmy. Dramat ten porusza problemy władzy, ambicji i wyrzutów sumienia.

Molierowski "Skąpiec" to z kolei komedia, której głównym bohaterem jest Harpagon - skąpiec trzymający w ryzach całą rodzinę: syna Kleanta, córkę Elizę i jej ukochanego Walerego. Sztuka wyśmiewa ludzką chciwość i obsesję na punkcie pieniędzy.

Warto zaznaczyć, że barokowa tragedia nowożytna różni się od antycznej. Choć obie kończą się nieszczęśliwie i poruszają doniosłą problematykę, to w tragedii nowożytnej brak fatum, bohaterowie mogą być dobrzy lub źli, pojawiają się elementy szyderstwa i komizmu, a czas i miejsce akcji nie są ograniczone. Budowa dramatu nowożytnego opiera się na aktach i scenach, a nie na epejsodiach i stasimonach jak w antyku.

Zapamiętaj: Barok to epoka kontrastu - zestawiania przeciwieństw i skrajności, zarówno w treści $życie-śmierć, ciało-dusza$, jak i w formie $światło-cień, prostota-ozdobność$!