Światopogląd i filozofia pozytywizmu

Filozofia pozytywizmu opierała się na kilku kluczowych koncepcjach, które ukształtowały myślenie i twórczość tego okresu:

1. Racjonalizm oświeceniowy - filozofia oparta na wierze w rozum jako źródło wiedzy i prawdy, zapoczątkowana przez Kartezjusza.

2. Utylitaryzm - doktryna, która przypisuje wartość czemuś na podstawie jego użyteczności i zdolności do dostarczenia przyjemności i szczęścia, postulowana przez Stuarta Milla.

3. Ewolucjonizm - teoria mówiąca o procesie przemian i transformacji, któremu podlegają wszystkie organizmy żywe.

4. Darwinizm - teoria ewolucji gatunków, według której przetrwają tylko najsilniejsze organizmy, które najlepiej przystosowują się do zmieniających się warunków.

Quote: "Małpy i ludzie mają wspólnych przodków, a istnienie ludzkie jest przypadkowe." - kluczowa teza darwinizmu.

5. Scjentyzm - przekonanie, że świat poznajemy wyłącznie za pomocą zmysłów. Docenienie nauk przyrodniczych, doświadczeń, wiedza oparta na faktach.

6. Liberalizm - myśl, której przedstawicielami są Herbert Spencer i John Stuart Mill. Według niej jednostka ma prawo do wolności; ona kończy się tam, gdzie zaczyna wolność innego.

Vocabulary: Praca organiczna - myśl, według której państwo postrzega się jako żywy organizm. Do jego właściwego funkcjonowania potrzebna jest współpraca wszystkich organów (instytucji i grup społecznych).

Example: Herbert Spencer był zwolennikiem teorii pracy organicznej, porównując społeczeństwo do żywego organizmu.

Główne idee i gatunki literackie pozytywizmu

Cechy pozytywizmu obejmowały szereg idei społecznych i literackich, które kształtowały twórczość tego okresu:

1. Praca u podstaw - myśl związana z organicyzmem, postulująca konieczność edukacji i poprawy warunków życia najbiedniejszych warstw społeczeństwa.

2. Asymilacja Żydów - postulat przyjmowania przez Żydów kultury i języka polskiej większości z zachowaniem ich odrębności religijnej.

3. Emancypacja kobiet - działania dążące do traktowania kobiet na równi z mężczyznami, związane z ruchem feministycznym.

Highlight: Hasła pozytywizmu obejmowały pracę organiczną, pracę u podstaw, emancypację kobiet i asymilację mniejszości.

Gatunki literackie pozytywizmu przykłady:

1. Powieść społeczno-obyczajowa - gatunek realistycznej powieści, którego celem jest odzwierciedlenie życia społecznego, ekonomicznego i obyczajowego.

Example: "Lalka" Bolesława Prusa jest klasycznym przykładem powieści społeczno-obyczajowej.

2. Opowiadanie - krótsza forma prozatorska niż powieść, z jednowątkową fabułą, ale bardziej rozbudowanym światem przedstawionym niż nowela.

3. Nowela - krótki utwór prozatorski z silnie zarysowaną kompozycją, składający się z jednego wątku/problemu i momentu kulminacyjnego.

Example: "Latarnik" Henryka Sienkiewicza, "Mendel Gdański" Marii Konopnickiej czy "Siłaczka" Stefana Żeromskiego to znane przykłady nowel pozytywistycznych.

4. Gatunki publicystyczne - w okresie pozytywizmu popularne stały się felietony, kroniki i listy z podróży, co wynikało z rozwoju naturalizmu i potrzeby dokumentowania wydarzeń społeczno-obyczajowych.

Cechy pozytywizmu w literaturze obejmowały realizm i naturalizm jako główne prądy artystyczne:

• Realizm - prąd sztuki dążący do jak najdokładniejszego odzwierciedlenia świata realnego lub prawdopodobnego.
• Naturalizm - prąd sztuki przedstawiający rzeczywistość zgodnie z naturalnym porządkiem świata, traktujący człowieka jako część przyrody podlegającą prawom ewolucjonizmu.

Vocabulary: Bowaryzm - termin odnoszący się do postawy życiowej polegającej na ucieczce od rzeczywistości w świat marzeń i iluzji, często występujący w literaturze pozytywistycznej.

Ramy czasowe i kontekst historyczny pozytywizmu

Pozytywizm to epoka, która rozwinęła się w Europie i Polsce w drugiej połowie XIX wieku. Ramy czasowe pozytywizmu w Polsce obejmują okres od 1863-1864 roku (klęska powstania styczniowego) do lat 90. XIX wieku. W Europie początek pozytywizmu datuje się na lata 1848-1849 (Wiosna Ludów), a koniec pozytywizmu w Europie przypada również na lata 90. XIX wieku.

Definicja: Pozytywizm nazwa epoki wywodzi się od tytułu kluczowego dzieła Augusta Comte'a, "Wykłady filozofii pozytywnej", które zawierało program epoki. W XIX wieku słowo "pozytywny" oznaczało rzeczywisty lub realny i symbolizowało ideologię epoki.

Ważne wydarzenia historyczne, które ukształtowały tę epokę, to między innymi:

• 1830 r. - pierwsza data wydania pracy Auguste'a Comte'a "Kurs filozofii pozytywnej"
• 1837 r. - skonstruowanie telegrafu przez Charlesa Wheatstone'a
• 1839 r. - skonstruowanie aparatu fotograficznego przez Louisa Jacques'a Daguerre'a
• 1859 r. - opublikowanie pracy Darwina "O powstawaniu gatunków"
• 1863 r. - otwarcie pierwszej kolei podziemnej i zniesienie niewolnictwa w Stanach Zjednoczonych
• 1863-1864 r. - powstanie styczniowe w Polsce
• 1866 r. - nadanie autonomii Galicji
• 1867 r. - powstanie monarchii Austro-węgierskiej
• 1871-1878 r. - okres Kulturkampfu Otto von Bismarcka
• 1877 r. - skonstruowanie telefonu przez Alexandra Grahama Bella

Highlight: Pozytywizm w Europie występuje jako realizm i naturalizm, co odzwierciedla dążenie do obiektywnego przedstawiania rzeczywistości w sztuce i literaturze.