Dział 1 Klasa 2: Europa i Nowy Świat - Notatki

Wielkie odkrycia geograficzne

Wyobraź sobie życie w XV wieku - Europa przeżywa prawdziwy kryzys! Przeludnienie oznaczało brak ziemi pod uprawę, a zdobycie Konstantynopola przez Turków utrudniło handel ze Wschodem. To właśnie te problemy pchnęły śmiałków w nieznane.

Portugalczycy byli prawdziwymi pionierami morskich wypraw. Vasco da Gama $1469-1524$ jako pierwszy dotarł drogą morską do Indii, otwierając nowe możliwości handlowe. Hiszpanie postawili na Krzysztofa Kolumba, który w 1492 roku dotarł do Nowego Świata - choć myślał, że to Indie!

Przyrządy nawigacyjne były kluczem do sukcesu: busola wskazywała północ, kwadrant pomagał określić pozycję względem gwiazd, a astrolabium mierzył wysokość ciał niebieskich. Dzięki tym wynalazkom żeglarze mogli bezpiecznie przemierzać oceany.

Pamiętaj: Odkrycia geograficzne to nie tylko przygoda - to rewolucja, która potwierdziła, że Ziemia jest okrągła i nie ma na niej żadnych mitycznych stworów!

Podboje hiszpańskie i portugalskie

Hernán Cortés $1485-1547$ to prawdziwy mistrz podstępu! W 1519 roku dotarł do imperium Azteków i został przyjęty jak bóg. Indianie uwierzyli w jego boską naturę, co Cortés bezwzględnie wykorzystał, więcąc azteckiego króla Montezumę.

Po wybuchu powstania Hiszpanie musieli uciekać, ale w 1521 roku Cortés wrócił i zdobył stolicę Tenochtitlán. Sukces Hiszpanów wynikał z przewagi uzbrojenia, organizacji wojska oraz koni - zwierząt nieznanych w Ameryce.

Podobnie brutal ny był Francisco Pizarro $1478-1541$, który w 1530 roku podstępem uwięził władcę Inków Atahualpe. Mimo otrzymania ogromnego okupu w złocie, Hiszpanie zamordowali go i w 1533 roku zdobyli stolicę Cusco.

Portugalczycy skupili się na Ameryce Południowej, Afryce i Azji. Pedro Cabral odkrył w 1500 roku dzisiejszą Brazylię, a Portugalczycy kontrolowali cenne wyspy korzenne - Moluki.

Ciekawostka: Hiszpanie i Portugalczycy podzielili świat między siebie już w 1494 roku - jeszcze przed odkryciem większości tych ziem!

Skutki kolonializmu i początki renesansu

Handel kolonialny całkowicie zmienił gospodarkę światową. Kolonie stały się wielkimi rynkami zbytu, a kampanie handlowe monopolizowały handel dalekomorski. To początek nowoczesnego kapitalizmu z systemem obsługi bankowej.

Najciemniejszą stroną tego okresu było niewolnictwo. Gdy Indianie wymierali od chorób i ciężkiej pracy, Europejczycy sprowadzali niewolników z Afryki. Liverpool stał się głównym portem niewolniczym, a Cartagena - centrum handlu ludźmi.

Napływ złota i srebra z kolonii spowodował rewolucję cen w Europie. Kontynent podzielił się gospodarczo: zachód rozwijał nowoczesne formy gospodarki z rolnictwem intensywnym, podczas gdy wschód (w tym Polska) utknął w gospodarce folwarczno-pańszczyźniane.

We Włoszech rozkwitał renesans dzięki zamożności z handlu. Powstały pierwsze banki, a mecenat wspierał artystów. Humanizm stawiał człowieka w centrum zainteresowania, a wynalezienie druku przez Jana Gutenberga rozpowszechniło wiedzę.

Ważne: Ekspansja kolonialna przyniosła Europie bogactwo, ale spowodowała zagładę całych cywilizacji indiańskich i wprowadzenie niewolnictwa.

Renesans w nauce i sztuce

Literatura renesansu przełamała dominację łaciny - pisarze jak Thomas More ("Utopia") czy William Shakespeare tworzyli w językach narodowych. Ich dzieła pokazywały nowe sposoby myślenia o społeczeństwie i człowieku.

Sztuka renesansowa osiągnęła niespotykane wcześniej mistrzostwo. Michał Anioł i Donatello tworzyli realistyczne rzeźby, architektura charakteryzowała się harmonią i symetrią, a malarstwo Leonarda da Vinci łączyło sztukę z nauką.

Prawdziwą rewolucją było dzieło Mikołaja Kopernika "O obrotach sfer niebieskich" (1543), które przedstawiło teorię heliocentryczną - to Słońce, nie Ziemia, jest centrum układu! To odkrycie zmieniło sposób postrzegania wszechświata.

Medycyna również się rozwijała dzięki sekcjom zwłok skazańców. Andreas Vesalius napisał pierwszy nowoczesny podręcznik medycyny, a Michał Serwet odkrył krążenie płucne krwi.

Pamiętaj: Kopernik był Polakiem i jego odkrycie to jedna z najważniejszych rewolucji naukowych w historii!

Reformacja - rozłam w chrześcijaństwie

Kościół katolicki w XVI wieku pogrążył się w kryzysie. Symonia (sprzedawanie stanowisk), nepotyzm (obsadzanie krewnymi) i łamanie celibatu przez księży wywołały powszechne oburzenie wiernych.

31 października 1517 roku Marcin Luter wywiesił swoje słynne 95 tez, domagając się reform. Gdy papież nałożył na niego klątwę, Luter spalił bullę i zyskał poparcie humanistów. Tak narodził się luteranizm - wyznanie oparte tylko na Piśmie Świętym.

Wojna chłopska 1524 roku pokazała, że reformacja to nie tylko spór religijny. Pokój augsburski (1555) wprowadził zasadę "czyja władza, tego wyznanie" - władca decydował o religii poddanych.

Henryk VIII założył anglikanizm, bo chciał rozwodu. Ogłosił Akt supremacji, stając się głową Kościoła anglikańskiego. Jan Kalwin stworzył jeszcze surowsze wyznanie z predestynacją - wiarą, że Bóg z góry przeznacza ludzi do zbawienia.

Skutki reformacji: Podział chrześcijaństwa, wojny religijne, ale też rozwój literatury narodowej i edukacji.

Kontrreformacja - odpowiedź Kościoła

Sobór trydencki $1545-1563$ to spotkanie biskupów, którzy mieli uratować Kościół katolicki. Wprowadzili radykalne zmiany: odnowili inkwizycję, stworzyli indeks ksiąg zakazanych i wzmocnili dyscyplinę duchownych.

Zakon jezuitów założony przez Ignacego Loyolę stał się prawdziwą armią kontrreformacji. Jezuici głosili kazania, zakładali szkoły, wyjeżdżali na misje i polemizowali z protestantami. To oni najskuteczniej walczyli z reformacją.

Wojna trzydziestoletnia $1618-1648$ to krwawa batalia między katolikami a protestantami w Cesarstwie Niemieckim. Zakończył ją pokój westfalski w 1648 roku, który usankcjonował podział religijny Europy.

Papież Grzegorz XIII wprowadził w 1582 roku reformę kalendarza - powstał kalendarz gregoriański, którym posługujemy się do dziś. To pokazuje, że kontrreformacja to nie tylko walka z protestantami, ale też modernizacja Kościoła.

Pamiętaj: Kontrreformacja uratowała Kościół katolicki, ale nie zdołała odwrócić podziału chrześcijaństwa w Europie.