Hellada i Hellenowie

Hellada to obszar zamieszkiwany przez starożytnych Greków, obejmujący górzystą Grecję właściwą, wyspy oraz zachodnie wybrzeże Azji Mniejszej. W II tysiącleciu p.n.e. rozwijały się tu cywilizacja minojska $ok. 2000-1200 p.n.e.$ i mykeńska $ok. 1600-1200 p.n.e.$.

Od VIII w. p.n.e. Grecy zaczęli tworzyć poleis - małe państwa-miasta, gdzie najważniejsze decyzje podejmowano na zgromadzeniu obywatelskim. W tym samym czasie rozpoczęła się wielka kolonizacja grecka (VIII-VI w. p.n.e.), podczas której Grecy założyli liczne osady na wybrzeżach Morza Śródziemnego i Czarnego.

Pomimo podziału na liczne państwa-miasta, Greków łączyły: wspólny język, system wierzeń, obyczaje oraz formy spędzania wolnego czasu. Poczucie wspólnoty wzmacniały igrzyska olimpijskie (pierwsze odbyły się w 776 r. p.n.e.) oraz wyrocznia Apollina w Delfach.

💡 Kolonie założone na Sycylii i południu Italii były tak rozwinięte i zamożne, że określano je mianem "Wielkiej Grecji" - to właśnie tam rozwinęła się część najważniejszych greckich miast!

Ateńska demokracja

Ateńska demokracja rozwijała się stopniowo przez wieki. Początkowo władzę sprawowali przedstawiciele kilku rodów arystokratycznych, spośród których wybierano archontów (urzędników). Jednak niepokoje społeczne doprowadziły do reform.

W 621 r. p.n.e. Drakon spisał prawa, a w 594 r. p.n.e. Solon przeprowadził reformy, które umożliwiły dostęp do urzędów na podstawie kryterium zamożności, a nie urodzenia. Dzięki niemu wszyscy obywatele uzyskali prawo udziału w zgromadzeniu.

Prawdziwy przełom nastąpił w 508 r. p.n.e., kiedy Klejstenes wprowadził ustrój demokratyczny. Podzielił Ateny na 10 fyl (jednostek administracyjnych), z których losowano członków Rady Pięciuset. Rada przygotowywała obrady zgromadzenia ludowego (eklezji), dostępnego dla wszystkich obywateli.

💡 W czasach Peryklesa $444-429 p.n.e.$ ateńska demokracja osiągnęła szczyt rozwoju. Wprowadzono diety dla uboższych obywateli, by mogli uczestniczyć w życiu politycznym - to jedna z pierwszych form wyrównywania szans w historii!

Fundamentem demokracji ateńskiej był powszechny dostęp do urzędów, ograniczenie liczby kadencji oraz wypłacanie diet, które umożliwiały udział w polityce również uboższym obywatelom.

Starożytna Sparta

Sparta (nazywana także Lacedemonem) powstała w IX w. p.n.e. i wyróżniała się na tle innych poleis znacznym obszarem oraz specyficznymi prawami i obyczajami, których twórcą miał być legendarny Likurg. W przeciwieństwie do demokratycznych Aten, Sparta była oligarchią.

Władzę w Sparcie sprawowali: dwaj dziedziczni królowie, kolegium pięciu eforów wybieranych na roczne kadencje oraz geruzja - rada złożona z 28 osób powyżej 60. roku życia. O najważniejszych sprawach decydowało zgromadzenie obywateli zwane apellą.

Spartańskie społeczeństwo dzieliło się na trzy grupy: pełnoprawnych obywateli (spartiatów), wolnych ale pozbawionych praw politycznych periojków oraz helotów - zniewolonych chłopów, którzy stanowili większość populacji.

💡 Agoge - wyjątkowy system wychowania w Sparcie - kształtował młodych chłopców na wojowników od 7 roku życia. Uczono ich wytrzymałości, posłuszeństwa i sprawności bojowej kosztem nauki czytania czy liczenia!

Spartańskie wychowanie koncentrowało się na kształtowaniu sprawności fizycznej i bezwzględnego posłuszeństwa. Spartanie zasłynęli jako najlepsi wojownicy starożytnej Grecji, co udowodnili w bitwie pod Termopilami (480 r. p.n.e.), gdzie stawili czoła przeważającym siłom perskim.

Wojny grecko-perskie

W połowie VI w. p.n.e. Persowie stworzyli ogromne imperium sięgające od rzeki Indus po wybrzeża Morza Śródziemnego. Włączyli w jego granice także greckie miasta w Azji Mniejszej, co doprowadziło do wybuchu powstania jońskiego $499-493 p.n.e.$, wspieranego przez Ateny.

W odwecie, w 490 r. p.n.e. Persowie zaatakowali Grecję, ale zostali pokonani przez Ateńczyków w bitwie pod Maratonem. Starcie pokazało wyższość greckiej falangi (formacji ciężkozbrojnych piechurów - hoplitów) nad armią perską.

Druga inwazja perska miała miejsce w 480 r. p.n.e. Po heroicznej obronie przesmyku termopilskiego przez Spartan, Persowie splądrowali Ateny, ale ich flota poniosła klęskę w bitwie pod Salaminą. Rok później Grecy rozgromili perskie siły lądowe w bitwie pod Platejami.

💡 Zwycięstwo nad Persami pozwoliło Atenom stać się hegemonem Grecji. W 478 r. p.n.e. utworzono Związek Morski - sojusz około 200 państw pod przewodnictwem Aten, który początkowo miał służyć dalszej walce z Persją.

Konfrontacja z Persami zakończyła się ostatecznie w 449 r. p.n.e. podpisaniem pokoju. Wojny grecko-perskie zjednoczyły Greków i przyczyniły się do rozkwitu kultury greckiej w V w. p.n.e., zwanym "złotym wiekiem".

Podboje Aleksandra Macedońskiego

Macedonia była królestwem położonym na północnych obrzeżach świata greckiego. Od 360 r. p.n.e. panował tam Filip II, który zreformował armię i wzmocnił państwo. W 338 r. p.n.e. w bitwie pod Cheroneą pokonał koalicję greckich poleis, narzucając im członkostwo w utworzonym do walki z Persją Związku Korynckim.

Po śmierci Filipa II władzę objął jego syn - Aleksander III $336-323 p.n.e.$, zwany później Wielkim. Młody władca rozpoczął kampanię przeciwko Persji, zdobywając w latach 334-331 p.n.e. całe imperium perskie, a następnie dotarł aż do Indii (326 r. p.n.e.). Stworzył państwo rozciągające się od Grecji po rzekę Indus.

Po nagłej śmierci Aleksandra w 323 r. p.n.e. jego imperium zostało podzielone między wodzów (diadochów). Z czasem powstały niezależne królestwa - monarchie hellenistyczne - rządzone przez dynastie macedońskie, ale przesiąknięte kulturą grecką.

💡 Epoka hellenistyczna $323-30 r. p.n.e.$ to okres intensywnego mieszania się kultur Wschodu i Zachodu. Symbolem tego czasu była słynna Biblioteka Aleksandryjska - największy ośrodek naukowy starożytności!

Dzięki podbojom Aleksandra kultura grecka rozprzestrzeniła się na ogromnych obszarach, tworząc cywilizację hellenistyczną - połączenie elementów greckich i wschodnich. Był to czas dynamicznego rozwoju nauki, wspieranej przez patronat władców hellenistycznych.

Kultura starożytnej Grecji

Starożytna Grecja jest kolebką filozofii - racjonalnych dociekań nad naturą świata. W V-IV w. p.n.e. w Atenach działali najwybitniejsi myśliciele: Sokrates, Platon (założyciel Akademii Platońskiej w 387 r. p.n.e.) i Arystoteles.

Początki literatury greckiej sięgają VIII w. p.n.e., kiedy powstały eposy Homera - "Iliada" i "Odyseja". W późniejszym okresie rozwinęła się liryka, a w V w. p.n.e. tworzyli pierwsi historycy: Herodot (autor "Dziejów" o wojnach grecko-perskich) i Tukidydes (autor "Wojny peloponeskiej").

Jednym z najważniejszych elementów kultury greckiej był teatr, wywodzący się z obrzędów ku czci boga Dionizosa. Do najwybitniejszych dramaturgów należeli Ajschylos, Sofokles i Eurypides (twórcy tragedii) oraz Arystofanes (komediopisarz).

💡 Igrzyska olimpijskie organizowane ku czci Zeusa od 776 r. p.n.e. były nie tylko zawodami sportowymi, ale też świętem jedności wszystkich Greków. Na czas ich trwania ogłaszano "pokój boży" - przerywano nawet wojny!

W architekturze Grecy stosowali trzy porządki: dorycki (surowy i monumentalny), joński (smuklejszy i bardziej ozdobny) oraz koryncki (najbardziej dekoracyjny). Najwspanialszym przykładem greckiej architektury jest Akropol ateński z V w. p.n.e., powstały w "złotym wieku" za rządów Peryklesa.