Partie polityczne na ziemiach polskich

W okresie zaborów na ziemiach polskich zaczęły powstawać nowoczesne partie polityczne. Reprezentowały one różne nurty i miały odmienne wizje przyszłości Polski.

Ruch socjalistyczny

Socjaliści jako pierwsi zaczęli tworzyć zorganizowane struktury polityczne:

• 1879 - Ludwik Waryński ogłasza pierwszy polski program socjalistyczny (plan brukselski), który odrzucał walkę o niepodległość na rzecz światowej rewolucji komunistycznej
• 1882 - powstaje Międzynarodowa Socjalno-Rewolucyjna Partia Proletariat (Wielki Proletariat) - pierwsza polska partia polityczna
• 1892 - w Paryżu utworzono Polską Partię Socjalistyczną (PPS) z Józefem Piłsudskim i Stanisławem Wojciechowskim na czele, dążącą do odzyskania niepodległości
• 1893 - powstaje Socjaldemokracja Królestwa Polskiego (SDKP) z Różą Luksemburg i Julianem Marchlewskim, która w 1900 przekształciła się w SDKPIL
• 1897 - powołano Polską Partię Socjaldemokratyczną Galicji i Śląska (PPSD) pod przywództwem Ignacego Daszyńskiego

Kluczowe pojęcie: Różnice w ruchu socjalistycznym dotyczyły przede wszystkim stosunku do niepodległości Polski. PPS traktowała odzyskanie niepodległości jako cel nadrzędny, podczas gdy SDKP/SDKPIL stawiała na międzynarodową rewolucję robotniczą.

Narodowa Demokracja

Równolegle rozwijał się ruch narodowy:

• 1893 - Liga Polska przekształca się w Ligę Narodową wspieraną przez Związek Młodzieży Polskiej "Zet"
• 1897 - w Królestwie Polskim powstaje Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne
• Narodowa Demokracja (ND, endecja) pod przywództwem Romana Dmowskiego głosiła, że najważniejszą wartością jest naród
• Główne założenia ruchu narodowego to: dążenie do niepodległości, sprzeciw wobec socjalizmu i walki zbrojnej, propagowanie solidaryzmu narodowego

Warto zapamiętać: Roman Dmowski wyłożył ideologię ruchu narodowego w dziele "Myśli nowoczesnego Polaka", podkreślając, że najważniejsza jest współpraca wszystkich Polaków w trzech zaborach.

Ruch ludowy i rewolucja 1905 roku

Ruch ludowy

Trzecim ważnym nurtem politycznym był ruch ludowy, reprezentujący interesy chłopów:

• Narodził się w Galicji dzięki działalności społeczników, takich jak Franciszek Stefczyk, ksiądz Stanisław Stojałowski oraz Maria i Bolesław Wystouchowie
• 28 lutego 1895 - utworzenie Stronnictwa Ludowego (SL)
• 1903 - przekształcenie SL w Polskie Stronnictwo Ludowe (PSL) pod przewodnictwem Jana Stapińskiego
• 1913 - rozłam w PSL na dwie frakcje: PSL-Lewicę i PSL-Piasta z Wincentym Witosem na czele

Ciekawostka: Ruch ludowy powstał w Galicji, gdzie chłopi mieli największe możliwości działania politycznego dzięki autonomii galicyjskiej i prawu wyborczemu.

Rewolucja 1905 a sprawy polskie

Rewolucja 1905 roku miała ogromny wpływ na sytuację Polaków pod zaborem rosyjskim:

• 22 stycznia 1905 - krwawe stłumienie demonstracji w Petersburgu, które zapoczątkowało falę protestów w całej Rosji
• Na ziemiach polskich wybuchły liczne strajki i demonstracje przeciwko władzom carskim, szczególnie w Warszawie, Łodzi, Białymstoku i Zagłębiu, kierowane głównie przez PPS
• 1906 - rozłam w PPS na:
  • PPS-Frakcję Rewolucyjną ("Starych") z Piłsudskim
  • PPS-Lewicę ("Młodych")

Skutki rewolucji dla Polaków (1905-1907):

• Polepszenie sytuacji w Królestwie Polskim
• Powstawanie polskich organizacji naukowych i społecznych
• Zaprzestanie prześladowań religijnych
• Otwarcie katedry literatury i języka polskiego na Uniwersytecie Warszawskim
• Obecność polskich posłów w rosyjskim parlamencie (Dumie)

Ważna informacja: Rewolucja 1905 roku, choć nie przyniosła niepodległości, znacząco poprawiła sytuację Polaków pod zaborem rosyjskim, przynosząc częściową liberalizację polityki caratu wobec polskiego społeczeństwa.