Demokracja szlachecka i Rzeczpospolita w czasach Jagiellonów (kl 6, rozdział II)

Demokracja szlachecka

Wyobraź sobie, że w Polsce tylko 10% społeczeństwa decydowało o całym państwie! Tak właśnie działała demokracja szlachecka. Szlachtę tworzyli potomkowie rycerzy, którzy zarządzali swoimi ziemskimi majątkami.

W demokracji szlacheckiej tylko szlachta miała prawa obywatelskie i decydujący wpływ na najważniejsze sprawy państwa. Decyzje lokalne podejmowano na sejmikach ziemskich, gdzie szlachta z danego regionu wybierała swoich przedstawicieli (posłów) na sejm walny.

Sejm walny był najważniejszym organem władzy w Polsce XV-XVIII wieku. Decydował o nowych prawach, podatkach i traktatach międzynarodowych. Obowiązywała na nim jednomyślność, co często utrudniało podejmowanie decyzji.

Ciekawostka: Jednomyślność w sejmie oznaczała, że jeden szlachcic mógł zablokować uchwałę, co później rozwinęło się w zasadę liberum veto (wolne "nie pozwalam").

Struktura sejmu i przywileje szlacheckie

Sejm walny składał się z trzech części, zwanych stanami sejmującymi. Pierwszy stan to król, drugi to Senat (wyższa izba z najważniejszymi urzędnikami, biskupami i wojewodami), a trzeci to Izba poselska z przedstawicielami średniej szlachty.

Szlachta zdobywała coraz większy wpływ na państwo dzięki przywilejom, które nadawali im królowie w zamian za poparcie. Otrzymywali też królewszczyzny - ziemie królewskie, z których czerpali ogromne korzyści.

W 1505 r. uchwalono konstytucję Nihil novi (nic nowego), która zabraniała królowi ustanawiania nowych praw bez zgody sejmu i senatu. To jeszcze bardziej wzmocniło pozycję szlachty. Władca nie mógł też bez jej zgody nakładać podatków ani zwoływać wojska.

Szlachta miała liczne prawa: noszenie szabli, używanie herbu, posiadanie ziemi, sprawowanie najwyższych urzędów i współrządzenie państwem. W zamian za te przywileje była zobowiązana do obrony kraju w razie zagrożenia.

Folwark szlachecki

Kiedy w XV wieku w Europie wzrosło zapotrzebowanie na zboże, polscy szlachcice znaleźli świetny sposób na zarabianie pieniędzy! Zaczęli tworzyć folwarki - duże gospodarstwa szlacheckie nastawione na produkcję zboża na sprzedaż.

Szlachcice powiększali swoje gospodarstwa karczując lasy, osuszając bagna i zagospodarowując nieużytki. W skład takiego folwarku wchodził dwór szlachecki, zabudowania gospodarcze (stodoły, spichlerze), pola uprawne, pastwiska, lasy, stawy, młyn, karczma i browar.

Odzyskanie Pomorza Gdańskiego w 1466 roku bardzo pomogło w rozwoju folwarków, bo Polska uzyskała dostęp do morza. To ułatwiło eksport zboża do zachodniej Europy.

Zapamiętaj! Podstawą folwarku była pańszczyzna - darmowa praca chłopów na polach właściciela w zamian za możliwość użytkowania jego ziemi. Im więcej chłopów pracowało, tym większy był zysk szlachcica!

Spław zboża i handel morski

Możliwość sprzedaży zboża za granicę całkowicie zmieniła gospodarkę w Polsce! Po odzyskaniu w 1466 roku Pomorza Gdańskiego z portem w Gdańsku, Wisła stała się głównym szlakiem transportowym w kraju.

Spław rzeczny był tańszy, bezpieczniejszy i wygodniejszy niż transport lądowy. Zboże przewożono statkami zwanymi szkutami, a w porcie używano żurawia - dźwigu do przeładunku towarów. Dzięki temu rozwinęły się i wzbogaciły miasta leżące nad Wisłą.

Z gdańskiego portu wysyłano do zachodniej Europy zboże, mięso, skóry, miód i drewno. W zamian sprowadzano luksusowe towary, takie jak jedwab, wino i cenne przyprawy. Gdańsk w XVI wieku stał się największym i najbogatszym miastem Rzeczypospolitej.

Aby zapewnić sobie wyłączność na handel zbożem, szlachta wymusiła na królu Janie Olbrachcie nadanie statutów piotrkowskich w 1496 roku. Ograniczały one prawa mieszczan (nie mogli kupować ziemi ani sprawować wysokich urzędów) i chłopów (podlegali sądom szlachty i nie mogli swobodnie opuszczać wsi).

Czasy ostatnich Jagiellonów

Ostatnimi władcami z dynastii Jagiellonów byli Zygmunt I Stary i jego syn Zygmunt II August. Polska za ich panowania była potężnym państwem, związanym unią z Wielkim Księstwem Litewskim.

W 1519 roku wybuchła ostatnia wojna z Krzyżakami. Wielki mistrz zakonu Albrecht Hohenzollern żądał zwrotu Pomorza Gdańskiego i Warmii. Polska wygrała tę wojnę, a potem doszło do ważnego wydarzenia - hołdu pruskiego.

W 1525 roku w Krakowie Albrecht Hohenzollern przeszedł na luteranizm, ogłosił się świeckim księciem i złożył hołd lenny Zygmuntowi I Staremu. Państwo krzyżackie stało się świeckie i przyjęło nazwę Prus Książęcych ze stolicą w Królewcu.

Polska prowadziła też wojny z Moskwą $1514-1522$ i o Inflanty $1563-1570$. W tej drugiej rywalizowaliśmy z Rosją, Szwecją i Danią o dostęp do Morza Bałtyckiego. Udało nam się zdobyć największą część Inflant z portem w Rydze.

Odrodzenie w Polsce - złoty wiek kultury

XVI stulecie nazywamy złotym wiekiem kultury polskiej! W tym czasie Polska bogaciła się na handlu zbożem i drewnem, a idee renesansu przenikały do naszego kraju dzięki dyplomatom i studentom.

Wielki wpływ na rozwój renesansu w Polsce miała królowa Bona Sforza, żona Zygmunta Starego. Ta włoska księżniczka sprowadziła do Polski włoskich architektów i artystów. Dzięki nim przebudowano zamek na Wawelu i wybudowano piękną Kaplicę Zygmuntowską (zaprojektowaną przez Bartłomieja Berrecciego).

W XVI wieku rozwinęła się literatura w języku polskim. Najwybitniejsi pisarze tego okresu to:

• Mikołaj Rej - pierwszy piszący po polsku, autor słynnych słów "Polacy nie gęsi i swój język mają"
• Jan Kochanowski - najwybitniejszy poeta polskiego renesansu, autor fraszek
• Andrzej Frycz Modrzewski - pisał dzieła polityczne, autor "O poprawie Rzeczypospolitej"

Niesamowite! Największym uczonym polskiego renesansu był Mikołaj Kopernik, który dokonał przełomowego odkrycia - udowodnił, że to Ziemia krąży wokół Słońca, a nie odwrotnie. To odkrycie nazwano później przewrotem kopernikańskim!

Rzeczpospolita Obojga Narodów

Czy wiesz, że Polska i Litwa były kiedyś połączone? Najpierw w 1385 roku zawarto unię w Krewie - była to unia personalna, gdzie oba państwa miały wspólnego władcę (Władysława Jagiełłę), ale zachowały własne prawa i obyczaje.

W 1569 roku, za panowania Zygmunta II Augusta (ostatniego Jagiellona), zawarto unię lubelską. Była to unia realna, która stworzyła nowe państwo - Rzeczpospolitą Obojga Narodów. Powstało ono z połączenia Królestwa Polskiego (Korony) i Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Co było wspólne po unii lubelskiej? Państwa miały jednego władcę, wspólny sejm i senat, wspólną politykę zagraniczną i monetę. Odrębne pozostały: wojsko, skarb, sądy i urzędy.

Dlaczego zawarto unię? Było kilka ważnych powodów:

• zagrożenie ze strony Moskwy
• brak męskiego potomka w dynastii Jagiellonów
• szlachta litewska chciała mieć takie same przywileje jak polska
• polscy magnaci chcieli powiększyć swoje majątki na wschodzie

Rzeczpospolita Obojga Narodów była państwem wielonarodowościowym - żyli w niej Polacy, Litwini, Rusini, Żydzi, Niemcy, Ormianie i Tatarzy.

Państwo bez stosów

Rzeczpospolita Obojga Narodów wyróżniała się w ówczesnej Europie tolerancją religijną! W czasach, gdy w innych krajach trwały krwawe wojny religijne, u nas różne wyznania mogły istnieć obok siebie.

Kto mieszkał w Rzeczypospolitej? Większość Polaków i Litwinów była katolikami, Rusini wyznawali prawosławie, Niemcy byli głównie luteranami, Tatarzy wyznawali islam, a Żydzi - judaizm. Każdy mógł się modlić w swojej świątyni: katolicy w kościołach, prawosławni w cerkwiach, muzułmanie w meczetach, a Żydzi w synagogach.

W 1573 roku uchwalono Akt konfederacji warszawskiej, który gwarantował innowiercom swobodę wyznania. Dokument zrównywał w prawach katolików z przedstawicielami innych wyznań i zapewniał wszystkim opiekę państwa.

Warto wiedzieć! Ze względu na panującą tolerancję religijną XVI-wieczną Rzeczpospolitą nazywano "państwem bez stosów", ponieważ nie palono na stosach ludzi oskarżonych o herezję, jak to się działo w wielu innych krajach Europy.

Pierwsza wolna elekcja

W 1572 roku zmarł ostatni z Jagiellonów - Zygmunt II August. Nie miał męskich potomków, więc wygasła dynastia, która rządziła Polską prawie 200 lat. Nastąpiło bezkrólewie - okres między śmiercią króla a wyborem jego następcy.

Szlachta postanowiła, że odtąd o wyborze monarchy będzie decydowała wolna elekcja - wybór króla przez wszystkich szlachciców na specjalnym sejmie. Rządy w czasie bezkrólewia przejął interrex - prymas Polski.

W 1573 roku odbyła się pierwsza wolna elekcja. Szlachta wybrała francuskiego księcia Henryka Walezego. Zanim objął tron, musiał zaprzysiąc dwa ważne dokumenty:

• Pacta Conventa - osobiste zobowiązania króla wobec Rzeczypospolitej
• Artykuły henrykowskie - spis praw określających funkcjonowanie państwa

Niestety, Henryk Walezy nie rządził długo - już w 1574 roku na wieść o śmierci brata uciekł do Francji, by objąć tam tron. Wolne elekcje, choć dawały szlachcie wpływ na wybór króla, miały też negatywne skutki: prowadziły do sporów w państwie, umożliwiały przekupstwo i ingerencję obcych państw w sprawy Rzeczypospolitej.