Hellada i jej mieszkańcy

Starożytni Grecy nazywali swoją ojczyznę Helladą, która składała się z trzech części: Grecji właściwej, wysp na Morzu Egejskim i zachodnich wybrzeży Azji Mniejszej. Górzyste ukształtowanie terenu z najwyższym masywem - Olimpem (ok. 3000 m n.p.m.) dzieliło kraj na mniejsze krainy, takie jak Tesalia, Attyka i Lakonia.

Grecy dostosowali się do trudnych warunków geograficznych. Na zboczach gór uprawiali zboża, winorośl i drzewa oliwne. Z powodu rozbudowanej linii brzegowej zajmowali się również rybołówstwem. Hodowali kozy dla mleka, owce dla wełny, a bydło wykorzystywali jako siłę pociągową.

W Helladzie wykształcił się system polis - niewielkich miast-państw, gdzie najważniejsze decyzje podejmowano na zgromadzeniu obywateli. Bycie obywatelem wiązało się z prawami i obowiązkami, w tym obroną ojczyzny. Kobiety, cudzoziemcy (nazywani metojkami) i niewolnicy nie posiadali praw politycznych.

Ciekawostka: Wierzenia Greków opierały się na politeizmie - wierze w wielu bogów. Najważniejszym był Zeus, władca bogów, a obok niego czczono Atenę, Aresa, Afrodytę, Herę, Hefajstosa, Posejdona i Apollina. Każda polis miała także własne bóstwo opiekuńcze, a opowieści o bogach - mity - były powszechnie znane wśród Greków.

Wielka kolonizacja i początki demokracji

Wielka kolonizacja grecka trwała od VIII do VI wieku p.n.e. Grecy zakładali liczne kolonie wokół Morza Śródziemnego i Czarnego. Przyczyną była potrzeba zdobycia nowych ziem uprawnych, dostępu do surowców oraz konflikty wewnętrzne w polis. Przed założeniem kolonii wysyłano poselstwo do wyroczni delfickiej, aby uzyskać akceptację bogów.

Pierwotnie w Atenach władzę sprawowały wpływowe rody. Co roku wybierano 9 archontów, którzy później wchodzili dożywotnio do rady Areopagu. W VII wieku p.n.e. pojawiły się wewnętrzne konflikty, więc w 621 r. p.n.e. Drakon spisał surowe prawa (stąd określenie "drakońskie prawa").

Gdy napięcia nie ustały, w 594 r. p.n.e. wybrano nowego prawodawcę - Solona. Zniósł on niewolę za długi i podzielił obywateli na klasy majątkowe. Później Pizystrat stał się tyranem, jednak jego rządy przyniosły stabilizację i rozwój polis.

Prawdziwym twórcą demokracji był Klejstenes, który w 508 r. p.n.e. przeprowadził reformy dające początek demokracji ateńskiej. Podzielił kraj na 10 jednostek administracyjnych (fyl), utworzył radę pięciuset i powołał urząd 10 strategów dowodzących wojskiem. Wprowadził też ostracyzm - głosowanie, podczas którego obywatele mogli skazać osoby zagrażające demokracji na 10-letnie wygnanie.

Warto wiedzieć: Ostrakon to gliniana skorupka służąca w starożytności jako materiał piśmienniczy, na którym Ateńczycy zapisywali imiona osób, które chcieli wygnać z miasta.

Demokracja ateńska i ustrój Sparty

W demokracji ateńskiej władzę sprawowali obywatele, którzy wybierali lub losowali urzędników i członków zgromadzeń. Najważniejsze instytucje to:

Eklezja (zgromadzenie ludowe) - mogli w niej uczestniczyć wszyscy obywatele, podejmując najważniejsze decyzje dotyczące polis. Za udział otrzymywali dietę, aby zachęcić nawet najuboższych do angażowania się w sprawy państwa.

Rada 500 - przygotowywała obrady eklezji i projekty ustaw. Mógł w niej zasiadać każdy obywatel, niezależnie od zamożności.

Archonci - po reformach Klejstenesa pełnili głównie funkcje kapłańskie i sądownicze.

Stratedzy - 10 dowódców armii i floty, wybieranych corocznie, po jednym z każdej fyli.

Heliaja (sąd ludowy) - składał się z 6 tys. sędziów rozstrzygających sprawy publiczne i prywatne.

W przeciwieństwie do Aten, Sparta miała system oligarchiczny. Najważniejsze decyzje podejmowało zgromadzenie ludowe (apella), a władzę dzielili między siebie:

• dwaj królowie z rodów Agiadów i Eurypontydów
• geruzja (rada starszych)
• kolegium 5 urzędników zwanych eforami

Ciekawostka: W Sparcie obywatele nazywani byli Spartiatami, a ich głównym obowiązkiem była służba wojskowa. System wychowania spartańskiego (tzw. agoge) miał na celu wykształcenie zdyscyplinowanych i posłusznych żołnierzy, gotowych poświęcić życie dla państwa.

Sparta i wojny z Persami

Sparta była oligarchią, gdzie władzę sprawowali królowie z dwóch rodów: Agiadów i Eurypontydów. Pełnili oni funkcje wojskowe, kapłańskie i zasiadali w geruzji (radzie) wraz z 28 innymi członkami. Bieżącymi sprawami państwa kierowali eforowie, którzy nadzorowali wszystkich mieszkańców, w tym królów.

Wychowanie spartańskie było podporządkowane potrzebom wojskowym. Od 7 roku życia chłopcy spędzali czas w grupach rówieśniczych, a w wieku 12 lat opuszczali dom rodzinny, przenosząc się do koszar. W wieku 20 lat stawali się wojownikami, a pełne prawa obywatelskie otrzymywali dopiero po ukończeniu 30 lat.

W VI wieku p.n.e. Persowie pod wodzą Cyrusa Wielkiego stworzyli największe imperium w dotychczasowych dziejach. Podbili Iran, Babilonię, Syrię, Egipt i królestwo Lidyjczyków. Aby zarządzać tak rozległym państwem, podzielono je na 20 satrapii, którymi rządzili namiestnicy króla.

Konflikty między Persją a Grecją doprowadziły do wojen grecko-perskich. Najważniejsze bitwy to:

• Maraton (490 r. p.n.e.) - zwycięstwo Ateńczyków
• Termopile (480 r. p.n.e.) - heroiczna obrona Spartan
• Salamina (480 r. p.n.e.) - zwycięstwo floty greckiej
• Plateje (479 r. p.n.e.) - ostateczne pokonanie Persów

Warto zapamiętać: W armii perskiej elitarną jednostkę stanowiło 10 tysięcy włóczników zwanych nieśmiertelnymi, ponieważ ich liczba zawsze pozostawała niezmienna - każdy poległy był natychmiast zastępowany. Grecy natomiast opierali swą siłę na hoplitach - ciężkozbrojnej piechocie walczącej w zwartym szyku.

Wojna peloponeska i podboje Aleksandra Wielkiego

Wojna peloponeska $431-404 p.n.e.$ była konfliktem między Atenami a Spartą oraz ich sojusznikami. Trwała 27 lat i zakończyła się klęską Aten, które musiały zburzyć swoje mury obronne i pozbyć się floty. Po wojnie dominację w świecie greckim przejęła Sparta, ale szybko popadła w konflikt z Persją. W 387 r. p.n.e. król perski narzucił Grekom pokój, przyznając Sparcie kontrolę nad większością Grecji.

Na północy Grecji rozwijała się Macedonia, kraina bogata w żyzne równiny, drewno i metale szlachetne. Choć Macedończycy posługiwali się językiem spokrewnionym z greckim, Grecy uważali ich za barbarzyńców. Macedonia była monarchią, gdzie władzę sprawowali królowie.

W połowie IV wieku p.n.e. tron objął Filip II - znakomity organizator i wódz. Zreformował państwo, stworzył sprawną administrację, zmodernizował armię i powiększył jej liczebność. W 338 r. p.n.e. pokonał Greków w bitwie pod Cheroneą, kończąc niezależność greckich polis. Rok później zawarł z nimi sojusz, pozbawiając je możliwości prowadzenia samodzielnej polityki zagranicznej.

Po śmierci Filipa II władzę przejął jego syn Aleksander Wielki, który kontynuował plany ojca dotyczące podboju Persji. W latach 334-331 p.n.e. pokonał armię perską w trzech bitwach, zajmując Azję Mniejszą, Fenicję, Egipt i stolicę Persji. Następnie wyruszył do Indii, ale jego żołnierze odmówili dalszej wyprawy. Zmarł w Babilonie w 323 r. p.n.e.

Ciekawostka: Aleksander Wielki zakładał na podbitych terenach miasta i kolonie osadników wojskowych. Pozostawiał tam administrację złożoną z Macedończyków i Greków, co przyczyniło się do szerzenia kultury helleńskiej na Wschodzie.

Filozofia i kultura grecka

Starożytni Grecy stworzyli podwaliny europejskiej filozofii. Tales z Miletu uważał, że podstawową substancją świata jest woda. Parmenides wprowadził pojęcie absolutu. Pitagoras rozwinął koncepcję nieśmiertelnej duszy. Platon był twórcą idealizmu i założył pierwszą szkołę filozoficzną - Akademię. Jego uczeń Arystoteles dał początek logice i teorii literatury.

Późniejsi filozofowie tworzyli własne szkoły. Epikur głosił, że bogowie istnieją, ale są obojętni wobec spraw ludzkości. Zenon z Kition był twórcą stoicyzmu - filozofii uczącej zachowania spokoju wobec zmienności losu.

W IX wieku p.n.e. Grecy przyjęli od Fenicjan alfabet, który dostosowali do swoich potrzeb. W VIII wieku p.n.e. powstały najstarsze eposy: Iliada i Odyseja, których autorem był Homer. W VII i VI wieku p.n.e. rozwinęła się poezja - Tyrtajos sławił ideały wojskowe, a Alkajos i Safona tworzyli lirykę osobistą.

W V wieku p.n.e. w Atenach narodził się dramat. Najstarszym znanym tragikiem był Ajschylos, weteran wojen z Persami. Rozwinęła się również komedia, której najwybitniejszym przedstawicielem był Arystofanes. Jego utwory często komentowały bieżące wydarzenia polityczne.

Warto wiedzieć: Kultura hellenistyczna, która rozwinęła się po podbojach Aleksandra Wielkiego, charakteryzowała się ekspansją greckiego języka i stylu życia, ale też wpływami kultur wschodnich. Ważnymi jej cechami były kult władców jako bogów oraz rozwój nauki i literatury.

Architektura grecka

W starożytnej Grecji wykształciły się trzy główne style (porządki) architektoniczne, które różniły się przede wszystkim kształtem kapitelu - elementu wieńczącego kolumnę.

Porządek dorycki charakteryzował się prostotą i surowością. Kolumny nie miały bazy, a ich trzony zwężały się ku górze. Kapitele miały geometryczny kształt. Najsłynniejszą budowlą w tym stylu jest Partenon na Akropolu ateńskim - świątynia otoczona prawie 50 wysokimi kolumnami.

Porządek joński był bardziej ozdobny. Kapitele zdobiły charakterystyczne wolaty przypominające rogi barana, a trzony kolumn ustawiano na bazach składających się z kilku kręgów. Przykładem tego stylu jest Erechtejon - świątynia wzniesiona w drugiej połowie V wieku p.n.e., której nazwa pochodzi od mitycznego herosa i króla Aten.

Porządek koryncki był najbardziej ozdobny. Kapitele miały kształt przypominający liście akantu, a trzony kolumn były smuklejsze niż w poprzednich porządkach. W tym stylu wzniesiono Świątynię Zeusa Olimpijskiego u stóp Akropolu, której strop opierał się na ponad stu kolumnach.

Ciekawostka: Kariatydy to ozdobne kolumny w kształcie postaci kobiecych, charakterystyczne szczególnie dla porządku jońskiego. Najsłynniejsze tego typu elementy architektoniczne zdobią portyk świątyni Erechtejon na Akropolu ateńskim.

Igrzyska olimpijskie i nauka hellenistyczna

Starożytni Grecy przywiązywali ogromną wagę do sprawności fizycznej. W każdym mieście znajdował się gimnazjon, gdzie mieszkańcy trenowali różne dyscypliny sportowe. Największą sławą cieszyły się igrzyska olimpijskie, które po raz pierwszy odbyły się w 776 r. p.n.e. i organizowane były co 4 lata ku czci Zeusa.

Zawody obejmowały pentatlon (pięciobój): rzut dyskiem, rzut oszczepem, skok w dal, bieg i zapasy. Popularne były również pankration (połączenie zapasów i boksu) oraz wyścigi rydwanów. Zwycięzcy otrzymywali wieniec laurowy, a po powrocie do rodzinnej polis witani byli z wielkim szacunkiem.

Na czas igrzysk ogłaszano pokój olimpijski - wstrzymywano wszystkie walki. Uczestniczyć mogli w nich wyłącznie Grecy.

Okres hellenistyczny przyniósł rozkwit nauki. Szczególne zasługi położyli tu władcy egipscy z dynastii Ptolemeuszy. Dzięki nim Aleksandria stała się głównym centrum naukowym, gdzie powstała słynna świątynia muz (Museion).

W epoce hellenistycznej astronomowie dokonali przełomowych odkryć: Arystarch z Samos wysunął tezę, że Słońce stanowi ośrodek wszechświata, a Eratostenes z Kyreny udowodnił kulisty kształt Ziemi i obliczył jej obwód. Znaczące postępy dokonano również w medycynie i biologii.

Warto zapamiętać: Okres między kolejnymi igrzyskami olimpijskimi nazywano olimpiadą. Ten system stał się podstawą greckiego kalendarza i sposobem datowania wydarzeń historycznych.